🔗amino axit

Định nghĩa. Amino axit là loại hợp chất hữu cơ tạp chức mà phân tử chứa đồng thời nhóm amino ($-NH_2$) và nhóm cacboxyl ($-COOH$). Chúng là đơn phân cấu tạo nên protein.

Hiểu bằng hình ảnh. Hãy tưởng tượng amino axit giống như những viên gạch LEGO. Có khoảng 20 loại gạch LEGO khác nhau (20 amino axit phổ biến), và khi ghép chúng lại theo các trình tự khác nhau, bạn sẽ tạo ra vô số các mô hình khổng lồ khác nhau (protein trong cơ thể).

Tính chất cần nhớ

• Tính lưỡng tính: Tác dụng được với cả axit (nhờ nhóm $-NH_2$) và bazơ (nhờ nhóm $-COOH$).
• Tham gia phản ứng trùng ngưng: Các amino axit liên kết với nhau bằng liên kết peptit tạo thành polipeptit.
• Tồn tại ở dạng ion lưỡng cực trong dung dịch.

Ví dụ giải từng bước. Cho $0,1$ mol glyxin (Gly) tác dụng vừa đủ với dung dịch $NaOH$. Tính khối lượng muối thu được.

• Bước 1: Viết phương trình hóa học: $H_2N-CH_2-COOH + NaOH \rightarrow H_2N-CH_2-COONa + H_2O$.
• Bước 2: Tỉ lệ phản ứng là $1:1$, suy ra số mol muối = số mol Gly = $0,1$ mol.
• Bước 3: Tính phân tử khối của muối: $M = 75$ (của Gly) $- 1$ (bỏ H) $+ 23$ (thêm Na) $= 97$ đvC.
• Bước 4: Khối lượng muối $m = 0,1 \times 97 = 9,7$ gam.

Cách nhận biết. Đề cho tên gọi phổ biến (Gly, Ala, Val, Glu, Lys) hoặc công thức có nhóm $NH_2$ và $COOH$, yêu cầu tính khối lượng muối trong phản ứng với axit/bazơ.

Lỗi hay gặp:

• Quên đếm số lượng nhóm $-NH_2$ hoặc $-COOH$ khi giải bài tập phản ứng. Glu có 2 nhóm $-COOH$, Lys có 2 nhóm $-NH_2$.
• Nhầm lẫn khối lượng mol (M) của các amino axit cơ bản (Gly: 75, Ala: 89, Val: 117).

Liên hệ thực tế. Bột ngọt (mì chính) chúng ta dùng nêm thức ăn hàng ngày chính là muối mononatri của axit glutamic - một loại amino axit.

Mẹo làm trắc nghiệm. Khi amino axit phản ứng với $HCl$, khối lượng muối tăng lên chính bằng khối lượng $HCl$ phản ứng (bảo toàn khối lượng: $m_{muối} = m_{aa} + m_{HCl}$).