10 bất cập trong xuất khẩu Ngay cả những năm xuất khẩu tăng trưởng ngoạn mục chứ đừng nói đến khi sụt giảm như năm 2009 và quý 1/2010, đều ẩn chứa nhiều điều bất cập. Song người ta thường đổ tại khách quan, nhất là từ khi tóm được “kẻ tội đổ” tên là “Khủng hoảng toàn cầu” với nhận định muôn thuở là “Không bền vững”, v ậ y những bất cập đó là những gì ? 1 . Đội hình tản mát Gạo V iệ t Nam từ ngày ra quân đã có tiếng, với số lượng hiện tại xuất khẩu m ỗi năm bốn, năm triệu tấn, TOP 3 thế giới, nhưng đến nay đội ngũ tác chiến vẫn tản mát. Trong số 205 doanh nghiệp xuất khẩu, chỉ có 11 tên tuổi lớn chiếm 69% thị phần, 82 doanh nghiệp xuất khẩu dưới 1 nghìn tấn/ năm, 41 doanh nghiệp giao khoảng 200 tấn, số còn lạ i xuất khẩu được rất ít, thậm ứ í cả năm chỉ được 1 tấn. Nhiều doanh nghiệp nên xảy ra tình trạng tranh giành khách, dìm giá mua, phá giá bán... nên biết đâu ữong sự thua thiệt có cả phần ta tự phá giá nhau. Đoạn trên nếu thay chữ “lúa gạo” bằng tên các mặt hàng khác đều đúng. 2. Chủ yếu xuất nguyên liệu thô Những nguổn trời cho như dầu thô, than đá, cát sỏi, vật liệu xây dựng, san lấp... ngỡ vô tận nay đã có dấu hiệu cạn kiệt, vậy mà hàng năm vẫn cứ đặt chỉ tiêu tăng trưởng. Nhu câu tiêu thụ than của các hộ sản xuất lớn như luyện kim, hoá chất, sản xuất giấy, phân bón, thép...đặc biệt là điện ngày càng cao. Theo Quy hoạch phát ữiển ngành than V iệ t Nam giai đoạn 2006-2015 (có xét đến năm 2015) chỉ riêng cấp cho các dự án điện đến năm 2013 sẽ thiếu khoảng 9,2 triệu tấn và đến năm 2015 sẽ thiếu khoảng 25,51 triệu tấn. V iệ c nhập khẩu than trong những năm tới là nhãn tiền. Xuất khẩu thô thu ít tiền mà hệ lụy lớn. Than xuất lậu ăn theo hàng triệu tấn qua mặt cơ quan chức năng, nhuộm đen sóng nước Hạ Long. Hút cát sỏi làm thay đổi dòng chảy, sạt lở chỗ này, sói mòn đoạn kia. 3 . Nan gỉảỉ các rào cản K ể từ vụ kiện chống bán phá giá đầu tiên đối với gạo vào năm 1994 do Colombia khởi sự, đến nay V iệ t Nam đã vướng phải 39 vụ, đứng thứ 7 ữong số 100 nước bị kiện nhiều nhất thế giới. Như vậy, sau khi gia nhập WTO, những vụ kiện áp dụng các biện pháp thương m ại không giảm mà còn có xu hướng tăng lên, với 3 nét nổi bật: (1) M ỹ và EU - chưa công nhận V iệ t Nam có nền kinh tế thị trường - kiện nhiều nhất (2) Có đến 9 mặt hàng, ữong đó đặc biệt là các ba sa, tôm sú, giày mũ da... tăng trưởng xuất khẩu nhanh vào các thị trường đó bị kiện nhiều nhất. (3) Kiện chống bán phá giá là chính, song nay lạ i phải đối mặt với kiện về chống trỢ cấp đối với mặt hàng túi nhựa xách tay vào thị trường Mỹ. Biết rằng ta còn đang trong quá trình chuyển đổi, nên các nước khởi kiện cứ xoáy vào tiêu chí “nền kinh tế thị trường” làm cứ liệu và còn chỉ định nước thứ ba (là nước đã có nền kinh tế thị trường) làm đối chứng, mà theo cam kết với W TO phải đến 2018 ta mới hoàn thiện trở thành nền kinh tế thị trường, nên ta thua đến 70% tổng số vụ kiện chống bán phá giá. Ngay vụ giầy mũ da, dù đã vận động hành lang, đấu ứanh ngoại giao, nhưng rồi cuối năm 2009 Liên minh Châu Âu (EU) đã gia hạn thêm 15 tháng đối với thuế Chống bán phá giá mặt hàng này (!). Cùng là nạn nhân, nhưng Trung Quốc chỉ sau một ngày đã “phản pháo” đối với ốc vít làm bằng thép carbon của EU. Còn ta m ới chỉ bằng Tuyên bố. 4 . Lỏng lẻo liên kết Chính sách khuyến khích tiêu thụ nông sản thông qua hỢp đồng có từ 2002, song đến nay lượng nông sản thu mua thông qua ký hợp đồng đạt tỷ lệ thấp. Lúa hàng hoá đạt 6-9% sản lượng, thuỷ sản dưới 10%, sản lượng, cà phê 2-5% diện tích. Tình hình phức tạp không chỉ ở các con số đó, mà thường khi giá chợ đen cao thì hỢp đồng thường bị phá, đến khi ế ẩm lạ i gõ cửa doanh nghiệp, hoặc lọc hàng tốt tuồn ra ngoài, hàng xô bồ m ới giao theo hợp đồng. NgƯỢc lại, cũng có doanh nghiệp gây khó với người sản xuất. 5 . Đối mặt vói thiếu nguyên liệu Trong nhiều năm qua đã ra sức khai thác nguyên liệu thải loại từ các quy ứình sản xuất có hình khối lớn, đồng thời tìm, chế tạo vật liệu sen ghép, thay thế nguyên liệu có nguồn gốc tự nhiên. Song ngần ấy nỗ lực chưa đủ