CH. VIII. GIÁO TRÌNH TRIẾT HỌC. TẬP II. PHÂN VIỆN HÀ NỘI, HVCTQG HCM. NXB CTQG, 2003. TR. 227-270. PGS.TS. Hồ Sĩ Qúy I. TIẾN BỘ XÃ HỘI - MỘT VẤN ĐỀ TRIẾT HỌC I.1. Vấn đề tiến bộ xã hội Theo quy luật, xã hội loài người vận động ngày một nhanh hơn. Mặc dù có những bước quanh co, có những lúc khủng hoảng, có những giai đoạn thụt lùi và hầu như lúc nào cũng có những thách thức không kém phần gay gắt, song trong tính tất yếu đanh thép của nó, lịch sử xã hội loài người vẫn là qúa trình tiến bộ không ngừng. Trên phạm vi toàn thế giới, thế kỷ XX là thế kỷ của sự tăng trưởng kinh tế vượt bậc nhờ áp dụng những thành tựu khoa học và công nghệ mà trước đó nhân loại chưa từng biết đến. Trong khoảng 100 năm trở lại đây, mức tăng trưởng GNP trung bình hàng năm ở các nước Nhật Bản, Thụy Điển, Cộng Hoà Liên Bang Đức và Canađa là 12%. Tỉ lệ tăng trưởng thực tế hàng năm ở toàn bộ các nước đang phát triển trong thời gian từ năm 1950 đến năm 1986 là 3,1%, một tỉ lệ mà nếu cứ giữ được liên tục như vậy thì thu nhập tính theo đầu người sẽ tăng gấp đôi trong vòng 23 năm, tức là cao hơn tốc độ của các nước phát triển ở bất cứ thời kỳ nào trước năm 1950 1 . Các nhà kinh tế ước tính rằng, cứ mỗi thập niên gần đây, nền kinh tế thế giới lại sản xuất ra một lượng giá trị tương đương với những gì mà nó đã sản xuất ra ở nửa đầu thế kỷ 2 . Tuy nhiên, trong thời đại chúng ta, hơn lúc nào hết, sự phát triển của xã hội loài người đang đặt ra nhiều vấn đề đặc biệt cấp bách đối với sự tiến bộ, cũng là những vấn đề mà trước đó con người khó có thể hình dung được. Trong 100 năm qua, loài người phải trải qua hai cuộc chiến tranh thế giới khủng khiếp, chứng kiến sự đối đầu căng thẳng giữa hai hệ thống xã hội, những cuộc xung đột sắc tộc tàn khốc, sự lộng hành của chủ nghĩa đế quốc, nạn phá vỡ cân bằng sinh thái và tình trạng đói nghèo diễn ra ở nhiều quốc gia, v.v... Bom nguyên tử đã nổ ở Hirôsima và Nagasaki vào những ngày cuối cùng của Chiến tranh thế giới thứ hai. Vũ khí hoá học và sinh học đã được chủ nghĩa đế quốc dùng trong nhiều cuộc chiến mang tính chất huỷ diệt, trong đó có cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Công nghệ thông tin đã trực 1 Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới. 1 2 Xem: 1) E. Wayne Nafziger. Kinh tế học của các nước đang phát triển. Nxb Thống kê, Hà Nội, 1998, tr. 89-92; Dự báo thế kỷ XXI. Nxb Thống kê, Hà Nội, 1998, tr. 240; Lester R. Brown. ảo tưởng về tiến bộ. Tài liệu Viện Thông tin khoa học xã hội, số TN 91-48, năm 1991. HOSIQUY9/2003 CH. VIII. GIÁO TRÌNH TRIẾT HỌC. TẬP II. PHÂN VIỆN HÀ NỘI, HVCTQG HCM. NXB CTQG, 2003. TR. 227-270. tiếp điều hành chiến tranh ở Nam Tư, Apganistan, Irăq và tiếp tay cho nhiều kẻ khủng bố trên khắp thế giới. Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, trong khi đem đến cho con người những thành tựu to lớn thì đồng thời cũng đã gây ra những vấn đề nghiêm trọng khi những thành tựu đó được sử dụng vào các mục đích phi nhân đạo. Chiến tranh lạnh kết thúc, song không vì thế mà chạy đua vũ trang đã chấm dứt. Trái lại, nạn khủng bố quốc tế, chiến tranh và xung đột vũ trang vẫn xảy ra ở nhiều khu vực. Sau sự kiện ngày 11/9/2001 ở Mỹ, cộng đồng thế giới dường như trở nên kém an toàn hơn. Các nước xã hội chủ nghĩa Đông âu và Liên Xô sụp đổ làm cho phong trào cộng sản và công nhân quốc tế lâm vào tình thế rất khó khăn. Chủ nghĩa đơn cực Mỹ ngày càng tỏ rõ tham vọng thống trị của mình. Nền kinh tế thị trường ở trình độ toàn cầu hóa, một mặt, đã tạo ra nguồn của cải lớn lao cho con người, song mặt khác, cũng đã làm cho khoảng cách giữa 20% số người giàu nhất so với 20% số người nghèo nhất tăng lên 74 lần vào năm 1997; trong khi khoảng cách đó chỉ là 30 lần vào năm 1960 3 . ở nhiều khu vực trên thế giới, nạn tham nhũng, tình trạng tội phạm, tệ nạn xã hội và sự suy thoái về mặt đạo đức... đang có chiều hướng gia tăng. Nạn khủng hoảng sinh thái rõ ràng là hậu quả không kém phần trực tiếp của việc ứng dụng các thành tựu khoa học và công nghệ, v.v.. Sự thật là, trong khi của cải và tiện nghi vật chất có thể đã trở nên thừa mứa ở nơi nà