Trang 1
Hoà ng Minh Lườ ng Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 67(5): 32 - 37 QUAN NIỆM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ CHỨC NĂNG VĂN NGHỆ Hoàng Minh Lường* Học viện Báo chí Tuyên truyền TÓM TẮT Quan niệm của Hồ Chí Minh về chức năng văn nghệ là một bộ phận quan trọng của hệ thống tư tưởng văn nghệ Hồ Chí Minh. Với tư cách là một nghệ sĩ cách mạng chân chính, Ngườ i quan niệm văn nghệ phải là phương tiện “phò chính trừ tà ” phụng sự công cuộc cách mạng, góp phần nâng cao khả năng nhận thức, giáo dục và tăng cườ ng mĩ cảm cho con ngườ i. Từ khóa: Hồ Chí Minh, Chức năng văn nghệ, Văn học và nghệ thuật (văn nghệ), Tư tưởng Hồ Chí Minh, Nghệ sĩ cách mạng chân chính. ĐẶT VẤN ĐỀ bản khác nhau trong kho tàng di sản văn hoá Tư tưởng văn nghệ Hồ Chí Minh là bức tranh nghệ thuật đa dạng của Ngườ i. phản chiếu thế giới nội cảm phong phú, mẫn tiệp NỘI DUNG NGHIÊN CỨU của Ngườ i. Mối quan tâm của Ngườ i đối với Văn nghệ góp phần phụng sự quốc gia dân tộc những vấn đề thiết yếu của nhân sinh thế sự thật Với Hồ Chí Minh, khi đất nước bị xâm lăng, chủ rộng lớn bao la. Đó là c ội nguồn đem lại sự đa quyền quốc gia bị xâm phạm, văn nghệ phải trở dạng cho sắc thái nội dung cũng như hình thức thành vũ khí s ắc bén góp phần đánh giặc cứu biểu đạt tư tưởng văn nghệ của Ngườ i. Nó chi nước. Thờ i kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống phối trực tiếp đến đặc điểm tư tưởng văn nghệ Pháp đang đi vào giai đo ạn ác liệt, Ngườ i đã gửi của Ngườ i là - rất quan tâm đến bình diện nội thư cho anh em văn hóa và trí th ức Nam bộ dung của văn nghệ. Không coi thơ văn như một (25/5/1947) khích lệ, động viên và đ ặc biệt nhấn đối tượng tác nghiệp chính để khám phá một mạnh vai trò của văn nghệ đối với công cuộc cách có hệ thống vào các khía cạnh thuộc chiều kháng chiến. "Ngòi bút của các bạn cũng là sâu cấu trúc bản thể của văn nghệ, Hồ Chí Minh những vũ khí sắc bén trong sự nghiệp phò chính chủ yếu quan tâm đến văn nghệ trong các mối trừ tà, công việc các nghệ sĩ phải làm cũng như quan hệ của nó đối với thờ i cuộc. Với ngườ i, giá là những chiến sĩ anh dũng trong công cuộc trị và ý nghĩa của văn nghệ về cơ bản là ở vai trò kháng chiến để tranh lại quyền thống nhất và của nó đối với cuộc sống xã hội. Vì thế vấn đề độc lập cho Tổ quốc"[5;363]. Ở đây Ngườ i đã chức năng văn nghệ được Ngườ i thườ ng xuyên đặt tư thế của ngườ i chiến sĩ cầm bút ngang quan tâm đến trong suốt chặng đườ ng hoạt động hàng với các chiến sĩ cầm súng trực tiếp chiến cách mạng và sáng tạo nghệ thuật của mình. Đây đấu chống quân thù ngoài mặt trận. Vị thế của là một khía cạnh học thuật lí thú đã từng được văn nghệ đã được Ngườ i đánh giá rất cao. Năm giới nghiên cứu văn học đề cập tới trong các 1948 khi cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân chuyên luận, các bộ sách giáo khoa, giáo trình dân ta chuyển sang một giai đoạn mới với những thuộc các cấp học khác nhau. Song vấn đề cũng tiềm lực và vận hội mới, Bác lại viết thư gửi các mới chỉ được đề cập dưới góc nhìn khái quát văn nghệ sĩ nhân Hội nghị văn hóa lần thứ 2 chung. Để góp phần hoàn thiện bức tranh lí luận (15/7/1948). Bác đòi hỏi văn nghệ - ngoài chức về tư tưởng văn nghệ Hồ Chí Minh trên bình năng phụng sự kháng chiến của dân tộc còn phải diện chức năng văn nghệ, bước đầu bài viết này góp phần tham gia "kiến quốc". Văn nghệ phải đi sâu phân tích những khía cạnh nổi bật nhất về trở thành nhịp cầu thông dẫn những uy danh và quan niệm chức năng văn nghệ bằng sự soi giá trị vĩ đại của dân tộc đến với nhân loại tiến chiếu toàn diện và cụ thể vào các loại hình văn bộ và đ ến muôn đờ i sau. Ngườ i viết: "Nhiệm vụ 32 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Trang 2
Hoà ng Minh Lườ ng Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 67(5): 32 - 37 của văn hóa văn nghệ chẳng những để cổ vũ tham gia cách mạng" [4;282]. Ngườ i công khai động viên tinh thần và lực lượng kháng chiến nói rõ mục đích của cuốn sách "Đườ ng cách kiến quốc của nhân dân ta mà còn phải nêu rõ mệnh": "Văn chương và hy vọng sách này chỉ những thành tích kháng chiến kiến quốc vĩ đại trong hai chữ: Cách mệnh!Cách mệnh!Cách của ta cho thế giới biết. Các nhà văn hóa ta phải mệnh!" [8;67]. có những tác phẩm xứng đáng, chẳng những để Tư tưởng văn nghệ phụng sự cách mạng giải biểu dương sự nghiệp kháng chiến kiến quốc bây phóng dân tộc, phụng sự kháng chiến kiến quốc giờ mà còn để lưu truyền những gương mẫu đã trực tiếp chi phối toàn bộ nội dung tư tưởng oanh liệt kháng chiến kiến quốc cho con cháu và cảm hứng sáng tạo của Ngườ i. Đây đó trong đời sau"[ 3;441 ]... Thực ra không phải đợi đến các sáng tác nghệ thuật của mình, Ngườ i đã ký thờ i điểm kháng chiến chống Pháp, Ngườ i mới thác vào trong thế giới hình thượng nghệ thuật đặt ra vấn đề chức năng văn nghệ phụng sự những quan niệm nghệ thuật phụng sự cách chính nghĩa quốc gia dân tộc, mới coi văn nghệ mạng "dưới dạng sáng tác" khá sâu sắc. Trong là vũ khí, ngh ệ sĩ là chi ến sĩ. Ngườ i có ý thức sử tác phẩm "Nhật ký chìm tàu", Ngườ i đã phát dụng văn nghệ như một phương tiện "phò chính biểu tư tưởng văn nghệ cứu nước qua phát ngôn trừ tà" từ rất sớm. Trong tư cách một nhà báo, của nhân vật Râu: "Đọc sách chớ quên cứu các bài viết của Ngườ i trên các tờ Đời sống thợ nước, cứu nước chớ quên đọc sách" ("Độc thư thuyền, Người cùng khổ, Nhân đạo... đặc biệt bất vong cứu quốc, cứu quốc bất vong độc thư"). với Bản án chế độ thực dân Pháp và nhiều Theo nhà nghiên cứu Lữ Huy Nguyên: "Không truyện ký khác, Ngườ i đã sử dụng ngòi bút của nên chỉ hiểu hạn hẹp chữ "độc thư" có nghĩa là mình như một thứ vũ khí đặc biệt công phá vào đọc sách. ý nghĩa ở đây rộng hơn nhiều, bao thành trì của chủ nghĩa đế quốc, bênh vực các hàm toàn bộ sự nghiệp trước tác phục vụ cho dân tộc bị áp bức bóc lột. Đánh giá về Bản án nhiệm vụ cứu nước và cách mạng" [8;6]. Đó là chế độ thực dân Pháp, tác giả Hà Huy Giáp viết: một suy đoán hoàn toàn có cơ s ở để thuyết phục "Bản án chế độ thực dân Pháp đả kích một cách từ thực tiễn hoạt động sáng tạo nghệ thuật của sắc sảo bằng những chứng cớ rành rọt, đanh Hồ Chí Minh. Tập "Ngục trung nhật ký" rất ít thép chủ nghĩa thực dân ở Đông Dương cũng nhắc đến chữ "thép" nhưng dư vị hào hùng lắng như ở các thuộc địa khác, tác phẩm ngùn ngụt đọng lại đối với mỗi ngườ i đọc lại thật thấm thía lòng căm thù, yêu nước kết hợp với tinh thần chất thép. Đó là tinh th ần can đảm, không thoả quốc tế vô sản này đã trở thành không những là hiệp với kẻ thù đế quốc, thực dân, với bạo tàn một văn kiện lịch sử quan trọng mà còn là một bất công ngang trái, là nhiệt huyết cách mạng tác phẩm văn học lớn trong kho tàng văn học tấn công xoá bỏ áp bức bóc lột... Bài thơ Cảm cách mạng cận đại Việt Nam" [10;21]. tưởng độc "Thiên gia Thi" là một tuyên ngôn Ngườ i từng tâm sự với các nghệ sĩ: "Về nội dung nghệ thuật đanh thép, từ lâu đã trở thành phương viết mà các cô các chú gọi là "đề tài", thì tất cả châm hành đ ộng của các văn nghệ sĩ cách mạng những bài Bác viết chỉ có một "đề tài" là: chống chân chính: thực dân đế quốc, chống phong kiến địa chủ, Thơ xưa yêu cảnh thiên nhiên đẹp tuyên truyền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội" [1;37]. Ở trong hoàn cảnh nào Ngườ i cũng Mây, gió, trăng, hoa, tuyết, núi, sông. luôn tâm niệm: "Cây bút là vũ khí sắc bén, bài Nay ở trong thơ nên có thép báo là tờ hịch cách mạng" [8;62]. Ngườ i làm Nhà thơ cũng phải biết xung phong. văn nghệ là đ ể làm cách mạng và cũng vì cách mạng luôn cần đến vũ khí nghệ thuật mà Ngườ i Không chỉ khai thác nghệ thuật ngôn từ, trong tìm đến với thơ văn, nghệ thuật... Ngườ i ý thức cuộc đờ i hoạt động cách mạng của mình, Ngườ i sâu sắc mối quan hệ gắn bó giữa văn nghệ với số còn vận dụng tích cực sức mạnh của nhiều loại phận của dân tộc để từ đó càng th ấy rõ hơn vai hình nghệ thuật khác nhau cùng "tham chiến" trò phụng sự cách mạng giải phóng dân tộc của chống kẻ thù đế quốc thực dân phong kiến... văn nghệ: "Rõ ràng dân tộc bị áp bức thì văn Ngườ i am hiểu và tích cực tham gia hoạt động nghệ cũng mất tự do.Văn nghệ muốn tự do phải sân khấu, nhiếp ảnh, hội họa, điêu khắc... và rất 33 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Trang 3
Hoà ng Minh Lườ ng Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 67(5): 32 - 37 có ý thức khai thác sức mạnh đặc thù của chúng. Ngườ i xây dựng được một hệ thống quan niệm Ngườ i từng nói: "Với đồng bào không biết chữ, nghệ thuật phụng sự nhân sinh, phục vụ cách vũ khí của tôi không phải là ngòi bút viết mà là mạng tiên tiến, thấm nhuần tính Đảng và trên cây bút vẽ" [8;57]. Ngườ i là tác giả của những thực tế - Ngườ i đã trở thành nhà lý luận văn bức tranh biếm hoạ đầu tiên thấm đẫm tinh thần nghệ Mác xít đầu tiên của nền văn học Việt Nam cách mạng tấn công, nhạo báng sâu cay chủ hiện đại. nghĩa đế quốc thực dân tàn bạo được in trên các Văn nghệ góp phần nâng cao nhận thức và số báo Ngườ i cùng khổ do chính Ngườ i sáng giáo dục con người lập. Ngườ i thườ ng có thói quen vẽ tranh kèm theo các bài viết, các tác phẩm văn học, nghệ Hồ Chí Minh thườ ng xuyên có ý thức đề cao thuật. Tranh và truyện hoặc văn thơ... cùng bổ chức năng nhận thức và giáo dục của văn nghệ trợ đắc lực cho nhau tạo nên sức mạnh nghệ đối với đông đảo bạn đọc. Ngườ i xót xa cho các thuật tổng hợp. Tinh thần đề cao chức năng nghệ giá trị văn nghệ dưới các chế độ xã hội cũ bị thuật góp phần phụng sự công cuộc giữ nước và biến thành "một thứ tiêu khiển cho bọn "ngồi dựng nước của Hồ Chí Minh về cơ bản là có cội mát ăn bát vàng", c ác nghệ sĩ bị "khinh rẻ", bị nguồn kế thừa từ truyền thống nghệ thuật chân coi là "xư ớng ca vô loài" (nói chuyện tại Đại hội chính của lịch sử văn hóa cha ông ta kết hợp với Văn nghệ toàn quốc lần thứ 3 (2/12/1962). Vì nhãn quan cách mạng mác xít đúng đắn. Khó có vậy Ngườ i thành thật mong đợi ở nền văn nghệ thể thống kê hết những tác phẩm văn học dân cách mạng những cống hiến mới vào việc định gian Việt Nam mang mô típ dùng lờ i ca, tiếng hướng và giáo dục con ngườ i. Ngườ i viết: hát, điệu đàn... đánh gi ặc cứu nước cùng với "Quần chúng đang chờ đợi những tác phẩm văn những áng hùng văn bất hủ gắn liền với những nghệ xứng đáng với thời đại vẻ vang của chúng chiến công chói lọi suốt mấy ngàn năm l ịch sử ta, những tác phẩm ca tụng chân thật những dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. người mới, việc mới chẳng những để làm gương Nhân dân ta trong suốt chiều dài lịch sử hào mẫu cho chúng ta ngày nay, mà còn để giáo dục hùng của mình đã thườ ng xuyên ký thác cho con cháu ta đời sau" [4;283]. Ngườ i là nghệ sĩ nghệ thuật những giá trị cao quý, những sức cách mạng nên luôn quan tâm đến hiệu quả vận mạnh phi thườ ng. Với dân tộc ta, sức mạnh của động quần chúng cách mạng. Vì vậy giá trị của nghệ thuật còn hơn cả sức công phá của mũi tên văn nghệ với Ngườ i còn là ở phẩm chất giáo hòn đạn. Nghệ thuật chân chính góp phần đánh dục, cổ vũ, động viên của nó nữa. Mục đích tác giặc cứu nước bằng cách đánh riêng của nó: động và giáo dục công chúng cách mạng của đánh vào lòng ngườ i, đánh vào nơi hi ểm yếu Ngườ i khi viết cuốn "Đườ ng cách mệnh" thật rõ nhất của ý chí nhân tâm nhằm thức tỉnh và thu ràng: "Sách này chỉ ước sao đồng bào xem rồi phục kẻ thù, khích lệ ý chí tự cườ ng, tự tin của thì nghĩ lại, nghĩ rồi thì tỉnh dậy, tỉnh rồi thì dân tộc. Truyền thống nhân đạo cao cả đã hun đứng lên đoàn kết nhau mà làm cách mệnh" đúc nên ở dân tộc ta một tư tưởng văn nghệ phi [8;70]. Càng nhận thức sâu sắc những ngổn thườ ng: trong cuộc đấu lực, đấu trí với quân thù, ngang bề bộn của cuộc sống đất nước trong thờ i súng gươm bạo lực chưa phải là phương ti ện và kỳ quá độ vừa đi ra từ chiến tranh đổ nát, Ngườ i cứu cánh duy nhất một khi ta còn có thể kiếm càng có ý thức đề cao vai trò nhận thức và giáo tìm được những diệu kế đánh giặc tối ưu, hiệu dục của văn nghệ. Nói chuyện với các nghệ sĩ tại quả, ít hy sinh đổ máu hơn. Và trong cu ộc nghĩ Đại hội văn nghệ toàn quốc lần thứ 3 (1962), suy tìm tòi chiến thuật ấy, cha ông ta đã tìm đến Ngườ i nhắc nhở: "Trong thời kỳ quá độ, bên với nghệ thuật, cần đến nghệ thuật như một cạnh những thành tích tốt đẹp là chính, vẫn còn phương tiện đấu tranh đắc lực. Ngườ i con ưu tú xót lại những cái xấu xa của xã hội cũ như: của dân tộc Việt Nam Nguyễn Á i Quốc - Hồ Chí tham ô, lãng phí, lười biếng, quan liêu, đánh Minh cũng đã nhạy cảm tìm đến với nghệ thuật, con, đập vợ v.v... Đối với những thói xấu đó, văn ký thác cho nghệ thuật những thiên chức cao cả. nghệ cũng cần phải phê bình rất nghiêm khắc Tinh hoa văn hóa nghệ thuật cha ông cùng với tư nhằm làm cho xã hội ta ngày càng lành mạnh, tưởng văn hóa nghệ thuật Mác xit đã giúp cho tốt đẹp hơn" [4;283]. 34 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Hiển thị 3 trang đầu. Tải tài liệu để xem đầy đủ.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!