Trang 1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ PHÂN TÍCH TIỀM NĂNG XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO CỦA VIỆT NAM Ngành: Kinh tế Quốc tế PHẠM HOÀNG LINH Hà Nội, 2022
Nội dung tài liệu
Trang 2
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ PHÂN TÍCH TIỀM NĂNG XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO CỦA VIỆT NAM Ngành: Kinh tế Quốc tế Mã số: 9310106 PHẠM HOÀNG LINH Người hướng dẫn khoa học: TS. Đinh Thị Thanh Bình TS. Lý Hoàng Phú Hà Nội, 2022
Trang 3
i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng luận án này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Nghiên cứu sinh Phạm Hoàng Linh
Trang 4
ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này tôi đã nhận được rất nhiều sự hỗ trợ về mặt chuyên môn cũng như sự giúp đỡ, động viên từ các nhà khoa học, các thầy cô giáo, đồng nghiệp, gia đình và bạn bè. Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới hai người hướng dẫn khoa học là Tiến sĩ Đinh Thị Thanh Bình và Tiến sĩ Lý Hoàng Phú vì đã tận tình giúp đỡ và định hướng để tôi hoàn thiện luận án. Tiếp theo, tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo và đồng nghiệp tại Bộ môn Kinh tế quốc tế - Khoa Marketing, Thương mại và Du lịch - Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên và Bộ môn Kinh tế, Bộ môn Logistics và Chuỗi cung ứng - Khoa Kinh tế và Quản lý - Trường Đại học Thủy Lợi đã giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận án bên cạnh các công việc được giao. Cuối cùng, tôi xin dành sự biết ơn chân thành nhất đến gia đình và bạn bè vì đã động viên, giúp đỡ tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Đặc biệt, tôi muốn dành luận án này như một món quà cho bố mẹ tôi. Việc hoàn thành luận án này đồng nghĩa với việc tôi đã hoàn thành giấc mơ của bố mẹ. Nghiên cứu sinh Phạm Hoàng Linh
Trang 5
iii MỤC LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT...................................................................................vi DANH MỤC BẢNG BIỂU................................................................................... viii MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1 1. Lý do chọn đề tài.................................................................................................1 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu..........................................................................5 3. Mục tiêu nghiên cứu..........................................................................................16 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.....................................................................16 5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu........................................................17 6. Những đóng góp của đề tài................................................................................19 7. Bố cục của luận án.............................................................................................20 CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ....................21 1.1 Cơ sở lý luận....................................................................................................21 1.1.1 Cách xác định và phân loại hàng công nghệ cao.....................................21 1.1.2 Khái niệm tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao...............................24 1.1.3 Đo lường tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao................................27 1.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng trong mô hình trọng lực biên ngẫu hiên...............39 1.2 Kinh nghiệm quốc tế .......................................................................................44 1.2.1 Kinh nghiệm khai thác tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Thái Lan.............................................................................................................44 1.2.2 Kinh nghiệm khai thác tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Trung Quốc........................................................................................................46 1.2.3 Kinh nghiệm khai thác tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Hàn Quốc...........................................................................................................48 1.2.4 Kinh nghiệm khai thác tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Singapore...........................................................................................................50
Trang 6
iv 1.2.5 Bài học kinh nghiệm về khai thác tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao cho Việt Nam......................................................................................................51 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1........................................................................................54 CHƯƠNG 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ..................................................55 2.1 Khung phân tích tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam ....55 2.2 Phương pháp thu thập dữ liệu..........................................................................57 2.3 Phương pháp xử lý dữ liệu ..............................................................................57 2.3.1 Phương pháp thống kê mô tả....................................................................57 2.3.2 Phương pháp định lượng..........................................................................58 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2........................................................................................65 CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ PHÂN TÍCH TIỀM NĂNG XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO CỦA VIỆT NAM.................................................................66 3.1 Tổng quan về thị trường hàng công nghệ cao thế giới và xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam..........................................................................................66 3.1.1 Thị trường hàng công nghệ cao thế giới ..................................................66 3.1.2 Xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam..........................................71 3.2 Tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam qua một số chỉ tiêu78 3.2.1 Tiềm năng thị trường qua chỉ số bổ sung thương mại..............................78 3.2.2 Tăng trưởng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam qua chỉ số biên độ xuất khẩu.......................................................................................................79 3.2.3 Lợi thế so sánh của hàng công nghệ cao của Việt Nam qua chỉ số lợi thế so sánh hiển thị..................................................................................................80 3.2.4 Vị thế cạnh tranh của Việt Nam trên bản đồ xuất khẩu hàng công nghệ cao thế giới...............................................................................................................80 3.2.5 Chất lượng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam thể hiện thông qua chỉ số thương mại ròng điều chỉnh.............................................................82 3.3 Tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam qua phân tích định lượng..............................................................................................................83 3.3.1 Ước lượng tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam.......83
Trang 7
v 3.3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến phi hiệu quả xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam ............................................................................................................86 3.4 Đánh giá chung về tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam.94 3.4.1 Ưu điểm.....................................................................................................94 3.4.2 Hạn chế.....................................................................................................95 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3........................................................................................97 CHƯƠNG 4. MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH NHẰM KHAI THÁC TIỀM NĂNG XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO CỦA VIỆT NAM..............98 4.1 Bối cảnh mới đối với xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam..............98 4.1.1 Bối cảnh quốc tế .......................................................................................98 4.1.2 Bối cảnh trong nước ...............................................................................105 4.2 Một số định hướng chính sách liên quan đến xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam .............................................................................................................106 4.3 Một số hàm ý chính sách nhằm khai thác tiềm năng xuất hàng công nghệ cao của Việt Nam.......................................................................................................108 4.3.1 Tăng cường tự do kinh tế........................................................................111 4.3.2 Cải thiện các yếu tố đầu vào quan trọng................................................114 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4......................................................................................120 KẾT LUẬN............................................................................................................121 TÀI LIỆU THAM KHẢO....................................................................................125 PHỤ LỤC...............................................................................................................137
Trang 8
vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TT Từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt Mô hình Charnes, Cooper và 1 CCR Charnes, Cooper và Rhodes Rhodes (1978) 2 DEA Data Envelop Analysis Phân tích bao dữ liệu Danh mục hàng công nghệ cao 3 DOC Department of Commerce của Hoa Kỳ Chỉ số tiềm năng xuất khẩu của 4 EPI Export Potential Indicator các mặt hàng truyền thống 5 FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài 6 GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội 7 IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế Input-Oriented Technical Phi hiệu quả kỹ thuật định 8 IOI Inefficiency hướng đầu vào 9 ITC International Trade Centre Trung tâm Thương mại Quốc tế Maximum Likelihood Phương pháp ước lượng hợp lý 10 MLE Estimation cực đại Organization for Economic Tổ chức Hợp tác và Phát triển 11 OECD Cooperation and Kinh tế Development 12 OLS Odinary Least Square Bình phương nhỏ nhất Output-Oriented Technical Phi hiệu quả kỹ thuật định 13 OOI Inefficiency hướng đầu ra 14 PDI Product Diversification Index Chỉ số đa dạng sản phẩm
Trang 9
vii Preferential Trade 16 PTA Thỏa thuận thương mại ưu đãi Agreement Production Possibility Đường giới hạn khả năng 17 PPF Frontier sản xuất 18 R&D Research and Development Nghiên cứu và phát triển Revealed Comparative 19 RCA Chỉ số lợi thế so sánh hiển thị Advantage Thỏa thuận thương mại 20 RTA Regional Trade Agreement khu vực Standard International Trade Danh mục phân loại thương 21 SITC Classification mại quốc tế tiêu chuẩn 22 SFA Stochastic Frontier Analysis Phân tích biên ngẫu nhiên 23 TC Trade Complementarity Bổ sung thương mại 24 TII Trade Intensity Index Chỉ số tập trung thương mại 25 TP Trade Potential Tiềm năng thương mại 26 USD United States Dollar Đô la Mỹ 27 WB World Bank Ngân hàng thế giới World Integrated Trade Giải pháp thương mại tích hợp 28 WITS Solution thế giới của Ngân hàng thế giới
Trang 10
viii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1: Danh mục hàng công nghệ cao.................................................................23 Bảng 2.1: Tổng hợp các giả thuyết về xu hướng tác động của các biến trong mô hình ước lượng tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam ........................59 Bảng 2.2: Tổng hợp các giả thuyết về xu hướng tác động của các biến trong mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến phi hiệu quả xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam ...................................................................................................................................63 Bảng 3.1: Xuất khẩu hàng công nghệ cao của thế giới giai đoạn 2007-2019...........66 Bảng 3.2: Các quốc gia xuất khẩu hàng công nghệ cao nhiều nhất thế giới.............67 Bảng 3.3: Các quốc gia nhập khẩu hàng công nghệ cao nhiều nhất thế giới............68 Bảng 3.4: Xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam .........................................71 Bảng 3.5: Tỷ trọng hàng công nghệ cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam từ năm 2007 đến năm 2019..............................................................................72 Bảng 3.6: 10 Thị trường xuất khẩu hàng công nghệ cao lớn nhất của Việt Nam.....73 Bảng 3.7: Tăng trưởng xuất khẩu hàng công nghệ cao theo mặt hàng.....................77 Bảng 3.8: Biên độ xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam.............................79 Bảng 3.9: Lợi thế so sánh hiển thị của hàng công nghệ cao của Việt Nam..............80 Bảng 3.10: Phân rã tăng trưởng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam .......81 Bảng 3.11: Thương mại ròng của hàng công nghệ cao của Việt Nam .....................83 Bảng 3.12: Thống kê các biến trong mô hình ước lượng tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam ....................................................................................84 Bảng 3.13: Kết quả ước lượng mô hình xác định tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam......................................................................................................84 Bảng 3.14: Kết quả tính toán các chỉ tiêu từ mô hình ước lượng tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam............................................................................85
Trang 11
ix Bảng 3. 15: Thống kê các biến trong mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến phi hiệu quả xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam...........................................................90 Bảng 3.16: Kết quả kiểm định nghiệm đơn vị ..........................................................90 Bảng 3.17: Kết quả ước lượng mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến phi hiệu quả xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam...................................................................94
Trang 12
x DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 2.1: Khung phân tích tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam ...................................................................................................................................56 Hình 3.1: Cơ cấu xuất khẩu hàng công nghệ cao của thế giới năm 2007.................69 Hình 3.2: Cơ cấu xuất khẩu hàng công nghệ cao của thế giới năm 2019.................70 Hình 3.3: Cơ cấu xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam theo mặt hàng năm 2007...................................................................................................................74 Hình 3.4: Cơ cấu xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam theo mặt hàng năm 2019...................................................................................................................76
Trang 13
1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trên thế giới, xuất khẩu hàng công nghệ cao đóng vai trò quan trọng đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế của nhiều quốc gia, không phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế của quốc gia đó. Tác động tích cực của xuất khẩu hàng công nghệ cao đến tăng trưởng kinh tế của các nước phát triển đã được kiểm chứng trong nghiên cứu của Falk (2007). Đối với các quốc gia có thu nhập trung bình thấp, do trình độ công nghệ hạn chế nên việc tập trung vào sản xuất và xuất khẩu các sản phẩm công nghệ cao sẽ giúp các quốc gia này cải thiện khả năng cạnh tranh trong môi trường thương mại quốc tế, qua đó thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế (Gani, 2009). Các quốc gia có mức thu nhập trung bình cao cũng nên tập trung xuất khẩu hàng công nghệ cao để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thay vì duy trì xuất khẩu hàng công nghệ thấp vì sự phụ thuộc vào xuất khẩu các sản phẩm có công nghệ thấp trong dài hạn sẽ dẫn đến những tác động tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế của quốc gia đó (Demir, 2018). Đặc biệt, Fotros và Ahmadvand (2017) cũng chỉ ra rằng, xuất khẩu hàng công nghệ cao có đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế đối với các nước đang phát triển hoặc đang trong quá trình thực hiện công nghiệp hóa. Chính vì vậy, các quốc gia có xu hướng nâng cao tỷ trọng hàng công nghệ cao trong cơ cấu xuất khẩu chung nhằm đạt được những lợi ích mà xuất khẩu nhóm hàng này mang lại cho phát triển kinh tế. Để đạt được mục tiêu đó, các quốc gia phải áp dụng nhiều giải pháp và chính sách nhằm khai thác tiềm năng, qua đó thúc đẩy xuất khẩu nhóm hàng này. Mặc dù là một quốc gia đang phát triển với trình độ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng huy động vốn hạn chế nhưng Việt Nam đã có những tiến bộ vượt bậc về mặt kinh tế. Những kết quả đó có được là nhờ sự đóng góp của nhiều nhân tố, đặc biệt là xuất khẩu. Không dừng lại ở việc xuất khẩu những mặt hàng dựa vào thế mạnh tự nhiên với giá trị gia tăng thấp như nông sản, thuỷ sản, dệt may, da giày… mà ngay sau khi thực hiện Đổi Mới nền kinh tế vào năm 1986, Việt Nam đã chủ động mở cửa nền kinh tế, thu hút FDI vào nhiều lĩnh vực trong đó hàng công nghệ cao, đặc biệt là hàng điện và điện tử. Trong vòng 20 năm từ năm 1997 đến năm
Trang 14
2 2019 xuất khẩu hàng công nghệ cao đã tăng trưởng mạnh mẽ (kim ngạch xuất khẩu tăng gần 400 lần từ khoảng hơn 250 triệu đô la Mỹ lên gần 100 tỷ đô la Mỹ). Về mặt cơ cấu, hàng công nghệ cao ngày càng chiếm tỷ trọng lớn hơn trong cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam. Tỷ trọng xuất khẩu hàng công nghệ cao tăng từ 2,67% vào năm 1997 lên 37,51%vào năm 20191. Nhờ đó, xuất khẩu hàng công nghệ cao dần đóng vai trò quan trọng đối với kinh tế Việt Nam thông qua tạo công ăn việc làm, tích lũy ngoại tệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, cải thiện trình độ công nghệ và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại. Tầm quan trọng của xuất khẩu hàng công nghệ cao đối với đổi mới mô hình tăng trưởng, tái cơ cấu nền kinh tế, đẩy mạnh công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước. Đặc trưng cơ bản của hàng công nghệ cao là thâm dụng công nghệ, lao động có kỹ năng và vốn. Trong khi đó, Việt Nam không có thế mạnh về những yếu tố này. Không chỉ có vậy, xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam còn một hạn chế lớn là bị phụ thuộc vào nguồn vốn FDI. Thực tế cho thấy, các doanh nghiệp FDI với lợi thế vượt trội so với doanh nghiệp trong nước về công nghệ, vốn, trình độ quản lý, sự am hiểu thị trường xuất khẩu đã giúp khu vực này chiếm tỷ trọng chủ yếu trong cơ cấu xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam. Tuy nhiên, hoạt động chuyển giao công nghệ thông qua kênh FDI trong lĩnh vực công nghệ cao của Việt Nam cũng không đạt hiệu quả như kỳ vọng do Việt Nam bị hạn chế về chất lượng nguồn nhân lực và trình độ công nghệ. Hệ quả là hàm lượng nội địa đóng góp vào giá trị hàng công nghệ cao xuất khẩu chủ yếu từ khâu gia công có giá trị thấp. Điều này phản ánh năng lực và chất lượng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam không cao. Do đó, vấn đề đặt ra là nếu muốn tận dụng nguồn vốn FDI để thúc đẩy xuất khẩu hàng công nghệ cao nhằm duy trì tốc độ tăng trưởng xuất khẩu cao của nhóm hàng này thì Việt Nam cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và trình độ công nghệ. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi sự đầu tư rất lớn về vốn, giáo dục và hoạt động R&D trong một thời gian dài, trong khi nguồn lực tích lũy của đất nước không đủ. Chính vì vậy, cần phải phân tích tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam để xác định xem tiềm năng xuất khẩu nhóm hàng này của Việt Nam có đủ lớn để dành nguồn lực đầu 1 Tính toán của tác giả dựa trên số liệu của WITS
Trang 15
3 tư hay không. Để phân tích tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Việt Nam đòi hỏi một hệ thống cơ sở lý luận vững chắc về tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao, cách đo lường tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao, làm thế nào để khai thác tốt hơn tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao. Nghiên cứu tổng quan về các nội dung này cho thấy tiềm năng xuất khẩu hàng hoá nói chung và tiềm năng xuất khẩu hàng công nghệ cao nói riêng là nội dung tương đối mới trong nghiên cứu về thương mại quốc tế. Các nghiên cứu về vấn đề này chưa thống nhất trong cách xác định thế nào là tiềm năng xuất khẩu, cũng như cách thức đo lường tiềm năng xuất khẩu. Do đó, luận án sẽ đưa ra một khái niệm chung về tiềm năng xuất khẩu cũng như cách thức để đo lường tiềm năng xuất khẩu. Để trả lời cho câu hỏi làm thế nào để một quốc gia khai thác tốt hơn tiềm năng xuất khẩu, các nghiên cứu hiện tại có xu hướng tìm giải pháp từ bên ngoài nước xuất khẩu. Xuất phát từ việc các nghiên cứu hiện tại phân tách tiềm năng xuất khẩu thành hai phần: tiềm năng đã khai thác (tương ứng với xuất khẩu thực tế đã đạt được) và tiềm năng xuất khẩu chưa khai thác (do sự phi hiệu quả xuất khẩu gây ra) (Kalirajan, 1999; Amstrong, 2007; Deluna và Cruz, 2014…) nên theo các nghiên cứu này thì mục tiêu của các quốc gia là gia tăng xuất khẩu đến mức tiềm năng. Điều này đồng nghĩa với việc giảm tiềm năng xuất khẩu chưa khai thác. Muốn vậy, các quốc gia cần phải giảm phi hiệu quả xuất khẩu. Từ đó, các nghiên cứu có xu hướng đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến phi hiệu quả xuất khẩu. Các yếu tố này được xác định theo lý thuyết mô hình trọng lực biên ngẫu nhiên gồm các yếu tố cản trở xuất khẩu có tính chất phi tự nhiên, thường là các chính sách của nước nhập khẩu có tác dụng khuyến khích hoặc cản trở thương mại song phương (Kalirajan, 1999; Amstrong, 2007; Deluna và Cruz, 2014…). Trong khi đó, ít có nghiên cứu đánh giá tác động của các yếu tố thuộc về nước xuất khẩu đến phi hiệu quả xuất khẩu, qua đó ảnh hưởng đến tiềm năng xuất khẩu chưa khai thác. Chính vì vậy, luận án án sẽ xem xét tác động của các yếu tố phản ánh mức độ tự do về thương mại, kinh doanh và tiền tệ đến phi hiệu quả xuất khẩu (nguyên nhân gây ra tiềm năng xuất khẩu chưa được khai thác của hàng công nghệ cao của Việt Nam), thay vì các yếu tố thuộc về nước nhập khẩu như thường lệ.
Hiển thị 15 trang đầu. Tải tài liệu để xem đầy đủ.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!