Trang 2
Lời Mở Đầu Do yêu cầu của việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện ở nhà trường phổ thông, các trường sư phạm cần phải đổi mới công tác giáo dục đào tạo. Trong công cuộc đổi mới đó, đổi mới đào tạo giáo viên giảng dạy môn Giáo dục công dân chính thức được thực hiện thống nhất trong toàn quốc từ năm học 2002 – 2003. Chương trình đào tạo mới nhằm mục tiêu sau khi tốt nghiệp người sinh viên có được những kiến thức sâu sắc và năng lực cơ bản đủ để làm tốt công tác giảng dạy môn Giáo dục công dân và thực hiện việc phối hợp với các lực lượng xã hội tổ chức tốt giáo dục nhân cách học sinh phổ thông. Môn Giáo dục gia đình là một môn học nằm trong chương trình đào tạo của các trường sư phạm nhằm đào tạo giáo viên giảng dạy môn Giáo dục công dân ở trường THCS và THPT. Nhưng hiện nay giáo trình Giáo dục gia đình dành cho đào tạo giáo viên giáo dục công dân ở trường THPT chưa có. Từ thực tế trên chúng tôi biên soạn Tài liệu học tập môn Giáo dục gia đình dành cho hệ đào tạo Cử nhân ĐHSP – ngành Giáo dục Chính trị, trường Đại học An Giang nhằm giúp sinh viên chủ động trong quá trình học tập. Tài liệu học tập môn Giáo dục gia đình được biên soạn dựa vào giáo trình Giáo dục gia đình, đào tạo giáo viên THCS hệ Cao đẳng sư phạm của Bộ Giáo dục – Đào tạo, nhà xuất bản Giáo dục, năm 1998 cùng một số tài liệu có liên quan được điều chỉnh, bổ sung và nâng cao phù hợp với hệ đào tạo Cử nhân ĐHSP – ngành Giáo dục Chính trị. Thực hiện theo quy định của chương trình là 30 tiết. Mặc dù trong quá trình biên soạn chúng tôi đã có nhiều cố gắng nhưng trước yêu cầu đổi mới phương pháp dạy và học, trước sự phong phú đa dạng của thực tiễn; tập tài liệu này chắc không trách khỏi những hạn chế nhất định. Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến phê bình, đóng góp của các thầy - cô giáo và các bạn sinh viên. Xin chân thành cảm ơn! Long Xuyên, tháng 12 năm 2005 Th.s Phạm Thị Thu Hồng Bộ môn Mác-Lênin trường ĐHAG Chương I: Gia Đình Tế Bào Của Xã Hội Gia Đình Trong Lịch Sử Phát Triển Xã Hội 1. Các hình thức phát triển của gia đình. - Gia đình là tổ chức cơ sở đầu tiên đối với đời sống của mỗi cá nhân, là tế bào hợp thành đời sống xã hội.
Trang 3
+ Không có gia đình để tái sản xuất ra bản thân con người, ra sức lao động thì xã hội không thể tồn tại và phát triển được. + Lịch sử nhân loại đã chứng minh rằng, từ khi xã hội còn dã man, lạc hậu, trải qua biết bao thời kỳ cho đến thời đại văn minh, mỗi cá nhân đều được sinh ra, trưởng thành cho đến khi từ biệt cõi đời đều gắn bó với gia đình. - Cá nhân, gia đình và xã hội có mối quan hệ biện chứng thống nhất, gắn bó chặt chẽ với nhau, ngay từ xa xưa đã được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu từ trên các bình diện hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục v.v… + Ðặc biệt nổi bật trong học thuyết Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ của Nho giáo. + Hồ Chủ tịch cũng thường xuyên chú ý đến mối quan hệ khăng khít, hữu cơ, thống nhất giữa gia đình và xã hội nên đã khẳng định rằng: “Rất quan tâm đến gia đình là đúng,… vì nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình. Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội tốt đẹp thì phải chú ý hạt nhân gia đình cho tốt”(*). - Từ lịch sử xa xưa của loài người, các hình thức phát triển của gia đình đã có nhiều biến đổi. Theo công trình nghiên cứu của các nhà khoa học và các tác giả kinh điển thì loài người đã trải qua ba hình thức gia đình: + Thời đại mông muội cách đây hàng triệu năm, con người sống chế độ quần hôn, quan hệ tính giao bừa bãi. + Thời đại dã man, từ 4 vạn đến 6 vạn năm trước Công nguyên hình thành gia đình “đối ngẫu”. Ðến tuổi trưởng thành, mỗi người có chồng chính hay vợ chính, người vợ không được quan hệ tính giao bừa bãi với người khác. Thời kỳ này mối quan hệ vợ chồng rất lỏng lẻo, dễ dàng bỏ nhau. + Thời đại văn minh, 400 năm trước Công nguyên hình thành và phát triển gia đình một vợ, một chồng là hình thức cao nhất cho đến nay. 2. Gia đình là gì? Hiện nay có rất nhiều khái niệm về gia đình, mỗi khái niệm đều nhằm mục đích khái quát đến những yếu tố cơ bản, đặc thù, nhưng chưa có một khái niệm nào thật hoàn hảo và ngắn gọn nhất. Có một số khái niệm cơ bản sau đây: 2.1. Gia đình là tập hợp những người cùng chung sống thành một đơn vị nhỏ nhất trong xã hội, họ gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu (thường gồm vợ chồng, cha mẹ và con cái)(). 2.2. Gia đình là nhóm người chung sống với nhau dưới một mái nhà, có quan hệ hôn nhân, huyết thống và nền kinh tế chung(2). 2.3. Theo Levi Strauss thì gia đình là một nhóm xã hội được quy định bởi ba đặc điểm nổi bật là: bắt nguồn từ hôn nhân, bao gồm vợ chồng, con cái phát sinh từ sự hôn phối của đôi nam nữ; tuy nhiên trong gia đình có mặt của những người
Trang 4
họ hàng, bà con hoặc con nuôi. Họ gắn bó với nhau bởi các nghĩa vụ và quyền lợi có tính chất kinh tế và về sự cấm đoán tình dục giữa các thành viên(3). 2.4. Theo nhà xã hội học Nga T.A. Phanaxeva thì có ba loại quan niệm về khái niệm gia đình là: - Loại quan niệm thứ nhất: Gia đình là một nhóm nhỏ xã hội có liên kết với nhau bằng chỗ ở, bằng một ngân sách chung và các mối quan hệ ruột thịt. - Loại quan niệm thứ hai: Gia đình là một nhóm nhỏ có quan hệ gắn bó giúp đỡ lẫn nhau bằng tình cảm và trách nhiệm. - Loại quan niệm thứ ba: Gia đình hiện đại là một nhóm xã hội bao gồm cha mẹ và con cái của một vài thế hệ, các thành viên trong gia đình có mối quan hệ ràng buộc về vật chất, tinh thần theo những nguyên tắc, mục đích sống như nhau về các vấn đề chủ yếu trong sinh hoạt. Như vậy, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về gia đình từ trên các bình diện khác nhau nghiên cứu về gia đình. Ví dụ: - Tâm lý học nghiên cứu quá trình hình thành phát triển nhân cách cá nhân trong gia đình. - Dân số học nghiên cứu vai trò và cơ cấu gia đình trong tái sản xuất ra dân số, nhân khẩu, quy mô gia đình v.v… - Kinh tế học nghiên cứu gia đình với tư cách là một đơn vị kinh tế, đơn vị tiêu dùng. Vì vậy, khi bàn về khái niệm gia đình, văn bản của Liên hiệp quốc có lưu ý rằng: Gia đình là một thể chế có tính toàn cầu (Institution Universelle) nhưng lại có những hình thức, vai trò khác nhau thay đổi từ nền văn minh này sang nền văn minh khác, dân tộc này so với dân tộc kia. Do đó, không thể đưa ra một định nghĩa chung có thể áp dụng cho toàn cầu. 3. Những đặc trưng cơ bản của gia đình. Mặc dù đã tồn tại những định nghĩa khác nhau về gia đình và hình thái gia đình cũng có những biến đổi nhất định trải qua các nền văn minh của nhân loại, nhưng nó vẫn có những nét đặc trưng cơ bản là: 3.1. Gia đình là tổ chức cơ bản, gắn bó nhất của mỗi cá nhân. Mọi người đều phải sinh ra từ trong một gia đình, chịu ảnh hưởng sâu sắc của gia đình bởi sự chăm sóc, nuôi nấng, dạy dỗ từ lúc còn là thai nhi cho đến khi trưởng thành và cả quãng đời về sau. 3.2. Gia đình là nhóm xã hội có các giới tính (nam, nữ) hình thành và phát triển từ hôn nhân tái sản xuất ra con người, tạo nên quan hệ ruột thịt, huyết thống. Ðây là nét đặc trưng cơ bản nhất của gia đình. 3.3. Các thành viên trong gia đình có thể thuộc nhiều thế hệ được gắn bó với nhau không chỉ vì quan hệ ruột thịt, huyết thống, mà còn có con nuôi ảnh hưởng
Trang 5
trực tiếp lẫn nhau về nếp sống sinh hoạt, phong tục, tập quán truyền thống… tạo nên bản sắc văn hóa của gia đình. 3.4. Ðời sống gia đình được tồn tại và phát triển thường nhờ vào một ngân sách chung do khả năng lao động của các thành viên đóng góp: gắn kết với nhau bằng tình cảm, trách nhiệm thiêng liêng nhất bởi quan hệ huyết thống. 3.5. Gia đình thường là những thành viên sống chung với nhau dưới một mái nhà, kể cả những lúc xa vắng, họ vẫn có mối quan hệ khăng khít với chỗ ở, tổ ấm chung đó. Gia Đình Trong Sự Phát Triển Xã Hội Hiện Nay Ai cũng biết rằng nhiều gia đình mới hợp thành xã hội, gia đình - tế bào của xã hội. Điều này chỉ ra rằng giữa gia đình và xã hội có mối quan hệ mật thiết với nhau: - Trình độ văn minh xã hội của mỗi thời đại ảnh hưởng lớn đến cuộc sống, cơ cấu, chức năng, các quan hệ nội bộ gia đình. - Đồng thời sự đổi thay, phát triển về các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục v.v… của xã hội trong các giai đoạn lịch sử khác nhau cũng tác động mạnh mẽ, ảnh hưởng sâu sắc đến xu hướng phát triển của gia đình về mọi mặt. + Xã hội Việt Nam truyền thống với nền văn minh nông nghiệp lúa nước, với nền sản xuất tự cung tự cấp dẫn đến gia đình đông nhân khẩu, đông lực lượng sản xuất nhưng vẫn không đủ ăn, thậm chí nhiều gia đình không thể chăm sóc, nuôi nấng được người già, trẻ nhỏ. Chính vì vậy mà đời sống xã hội về mọi mặt, trước hết là việc xây dựng hạ tầng cơ sở vật chất rất nghèo nàn. Tiếp đến các điều kiện phát triển văn hóa, giáo dục, khoa học kĩ thuật v.v… cũng lâm vào tình trạng trì trệ, yếu kém… + Bước sang nền văn minh công nghiệp, khoa học, kỹ thuật phát triển, năng suất lao động của con người tăng lên không ngừng, sản phẩm xã hội dồi dào, phong phú nên chất lượng cuộc sống của gia đình cũng được nâng cao hơn, cấu trúc gia đình cũng ít nhân khẩu hơn. Như vậy, khi kinh tế - xã hội phát triển khoa học kỹ thuật ngày càng tiến bộ,… xu hướng gia đình được nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, gia đình hạnh phúc, đất nước phồn vinh, thịnh vượng. - Tuy nhiên, sự biến đổi giữa gia đình và xã hội không phải bao giờ cũng theo quy luật thống nhất, đồng nhất mà có tính độc lập tương đối của nó. + Gia đình là một nhóm tâm lí tình cảm xã hội đặc thù, được xây dựng trên cơ sở hôn nhân, tạo nên quan hệ máu mủ, ruột thịt và quan hệ tình cảm, trách nhiệm thiêng liêng đã gắn bó các thành viên với nhau bằng sợi dây liên hệ thường xuyên, lâu dài, suốt đời. Họ quan tâm đến nhau, hi sinh cho nhau không quản thiệt hơn, dù có khi bị xa cách, bị chia ly, dù xã hội có những biến thiên lịch sử, những đảo lộn to lớn cũng khó phá nổi những quan hệ này.
Hiển thị 5 trang đầu. Tải tài liệu để xem đầy đủ.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!