Trang 3
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO GIÁO TRÌNH CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC (DÀ NH CHO BẬ C ĐẠ I HỌ C - KHÔNG CHUYÊN LÝ LUẬ N CHÍ NH TRỊ ) (Đã sử a chữ a, bổ sung sau khi dạ y thí điể m) Hà Nộ i - 2019 3
Nội dung tài liệu
Trang 4
CHỦ BIÊN: GS. TS Hoàng Chí Bảo ĐỒNG CHỦ BIÊN: GS. TS Dương Xuân Ngọc PGS. TS Đỗ Thị Thạch TẬP THỂ TÁC GIẢ GS.TS Hoàng Chí Bảo GS. TS Dương Xuân Ngọc PGS.TS Đỗ Thị Thạch PGS. TS Nguyễn Bá Dương PGS.TS Phạm Công Nhất PGS.TS Đinh Thế Định PGS.TS Đặng Hữu Toàn PGS.TS Lê Hữu Ái PGS.TS Bùi Thị Ngọc Lan PGS.TS Đinh Ngọc Thạch PGS. TS Trần Xuân Dung PGS.TS Lê Văn Đoán PGS. TS Ngô Thị Phượng PGS. TS Nguyễn Chí Hiếu 4
Trang 5
Lờ i nó i đầ u Chú ng tôi, tậ p thể các tác giả biên soạn chương trì nh và giáo trì nh môn Chủ nghĩ a xã hộ i khoa học bậ c Đại học cho sinh viên các trườ ng Đại học (chuyên và không chuyên) xin bà y tỏ lờ i cảm ơn chân thà nh tớ i các đồ ng chí trong Ban Chỉ đạo biên soạn chương trì nh và giáo trì nh năm môn Lý luậ n chí nh trị, Ban Tuyên giáo Trung ương và Bộ Giáo dụ c và Đà o tạo, cảm ơn các nhà khoa học trong Hộ i đồ ng nghiệ m thu chương trì nh và giáo trì nh môn Chủ nghĩ a xã hộ i khoa học đã giú p đỡ , tạo điề u kiệ n để chú ng tôi hoà n thà nh nhiệ m vụ quan trọng nà y. Đặc biệ t, chú ng tôi xin chân thà nh cảm ơn các nhà khoa học, các chuyên gia trong Hộ i đồ ng nghiệ m thu đã đó ng gó p ý kiến nhậ n xé t, phê bì nh và có những ý kiến khuyến nghị để chú ng tôi sử a chữa, bổ sung, hoà n thiệ n giáo trì nh sau nghiệ m thu, phụ c vụ đợt tậ p huấn giảng viên Đại học theo chương trì nh, giáo trì nh mớ i. Tậ p bản thảo giáo trì nh nà y đã được các tác giả sử a chữa, bổ sung theo đú ng kết luậ n củ a Hộ i đồ ng nghiệ m thu ngà y 29 tháng 7 năm 2019 tại Ban Tuyên giáo Trung ương. Dù các tác giả đã hết sứ c cố gắ ng nhưng chắ c rằ ng, giáo trì nh nà y vẫ n không tránh khỏ i những hạn chế, thiếu só t. Mong các đồ ng chí , nhất là các thầy, cô giáo dự lớ p tậ p huấn tiếp tụ c gó p ý để các tác giả sử a chữa, hoà n thiệ n mộ t lần nữa, trướ c khi xuất bản. Xin trân trọng cảm ơn. T/M Tậ p thể tác giả GS.TS Hoà ng Chí Bảo 5
Trang 6
Mụ c lụ c Trang Lờ i nó i đầu Chương 1 Nhậ p môn Chủ nghĩ a xã hộ i khoa học 7 Chương 2 Sứ mệ nh lịch sử củ a giai cấp công nhân 27 Chương 3 Chủ nghĩ a xã hộ i và thờ i kỳ quá độ lên chủ nghĩ a xã hộ i 48 Chương 4 Dân chủ xã hộ i chủ nghĩ a và Nhà nướ c xã hộ i chủ nghĩ a 68 Chương 5 Cơ cấu xã hộ i - giai cấp và liên minh giai cấp, tầng lớ p trong 89 thờ i kỳ quá độ lên chủ nghĩ a xã hộ i Chương 6 Vấn đề dân tộ c và tôn giáo trong thờ i kỳ quá độ lên chủ nghĩ a 105 xã hộ i Chương 7 Vấn đề gia đì nh trong thờ i kỳ quá độ lên chủ nghĩ a xã hộ i 128 6
Trang 7
Chương 1 NHẬP MÔN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC A. MỤC ĐÍCH 1. Về kiến thức: sinh viên có kiến thứ c cơ bản, hệ thố ng về sự ra đờ i, các giai đoạn phát triể n; đố i tượng, phương pháp và ý nghĩa c ủ a việ c học tậ p, nghiên cứ u chủ nghĩa xã h ộ i khoa học, mộ t trong ba bộ phậ n hợp thành chủ nghĩa Mác - Lênin. 2. Về kỹ năng: sinh viên, kkhả năng luậ n chứ ng đươc khách thể và đ ố i tượng nghiên cứ u củ a mộ t khoa học và củ a mộ t vấn đề nghiên cứ u; phân biệ t được những vấn đề chính trị- xã hộ i trong đờ i số ng hiệ n thự c. 3. Về tư tưởng: sinh viên có thái đ ộ tích cự c vớ i việ c học tậ p các môn lý luậ n chính trị; có niề m tin vào mụ c tiêu, lý tư ởng và sự thành công củ a công cuộ c đổ i mớ i do Đảng Cộ ng sản Việ t Nam khởi xướ ng và lãnh đ ạo B. NỘI DUNG 1. Sự ra đờ i của Chủ nghĩa xã hộ i khoa học Chủ nghĩa xã h ộ i khoa học được hiể u theo hai nghĩa: Theo nghĩa r ộ ng, Chủ nghĩa xã h ộ i khoa học là chủ nghĩa Mác - Lênin, luậ n giải từ các giác độ triết học, kinh tế học chính trị và chính trị- xã hộ i về sự chuyể n biến tất yếu củ a xã hộ i loài ngư ờ i từ chủ nghĩa tư b ản lên chủ nghĩa xã h ộ i và chủ nghĩa c ộ ng sản. V.I Lênin đã đánh giá khái quát bộ “Tư bản” - tác phẩm chủ yếu và cơ b ản trình bày chủ nghĩa xã h ộ i khoa học… những yếu tố từ đó n ảy sinh ra chế độ tương lai”1. Theo nghĩa h ẹp, chủ nghĩa xã h ộ i khoa học là mộ t trong ba bộ phậ n hợp thành chủ nghĩa Mác - Lênin. Trong tác phẩm “Chố ng Đuyrinh”, Ph.Ăngghen đã vi ết ba phần: “triết học”, “kinh tế chính trị” và “ch ủ nghĩa xã h ộ i khoa học”. V.I.Lênin, khi viết tác phẩm “Ba nguồ n gố c và ba bộ phậ n hợp thành chủ nghĩa Mác”, đã kh ẳng định: “Nó là ngườ i thừa kế chính đáng c ủ a tất cả những cái tố t đẹp nhất mà loài ngư ờ i đã t ạo ra hồ i thế kỷ XIX, đó là tri ết học Đứ c, kinh tế chính trị học Anh và chủ nghĩa xã h ộ i Pháp”2. Trong khuôn khổ môn học này, chủ nghĩa xã h ộ i khoa học được nghiên cứ u theo nghĩa h ẹp. 1.1. Hoàn cảnh lịch sử ra đời chủ nghĩa xã hội khoa học 1.1.1. Điều kiệ n kinh tế - xã hội Vào những năm 40 củ a thế kỷ XIX, cuộ c cách mạng công nghiệ p phát triể n 1 V.I.Lênin, Toàn tậ p, Nxb, Tiến bộ , M. 1974, t.1, tr.226 2 V.I.Lênin, Toàn tậ p, Nxb, Tiến bộ , M. 1980, t.23, tr.50 7
Trang 8
mạnh mẽ tạo nên nề n đại công nghiệ p. Nề n đại công nghiệ p cơ khí làm cho phương thứ c sản xuất tư bản chủ nghĩa có bư ớ c phát triể n vượt bậ c. Trong tác phẩm “Tuyên ngôn củ a Đảng Cộ ng sản”, C.Mác và Ph.Ăngghen đánh giá: “Giai c ấp tư sản trong quá trình thố ng trị giai cấp chưa đầy mộ t thế kỷ đã t ạo ra mộ t lự c lượng sản xuất nhiề u hơn và đ ồ sộ hơn lự c lượng sản xuất củ a tất cả các thế hệ trướ c đây gộ p lại”1. Cùng vớ i quá trình phát triể n củ a nề n đại công nghiệ p, sự ra đờ i hai hai giai cấp cơ bản, đố i lậ p về lợi í ch, nhưng nương t ự a vào nhau: giai cấp tư sản và giai cấp công nhân. Cũng từ đây, cuộ c đấu tranh củ a giai cấp công nhân chố ng lại sự thố ng trị áp bứ c củ a giai cấp tư sản, biể u hiệ n về mặt xã hộ i củ a mâu thuẫ n ngày càng quyết liệ t giữa lự c lượng sản xuất mang tính chất xã hộ i vớ i quan hệ sản xuất dự a trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa v ề tư liệ u sản xuất. Do đó, nhi ề u cuộ c khởi nghĩa, nhi ề u phong trào đ ấu tranh đã b ắ t đầu và từng bướ c có tổ chứ c và trên quy mô rộ ng khắ p. Phong trào Hiến chương củ a những ngườ i lao độ ng ở nướ c Anh diễn ra trên 10 năm (1836 - 1848); Phong trào công nhân dệ t ở thành phố Xi-lê-di, nướ c Đứ c diễn ra năm 1844. Đặc biệ t, phong trào công nhân dệ t thành phố Li-on, nướ c Pháp diễn ra vào năm 1831 và năm 1834 đã có tính ch ất chính trị rõ nét. Nếu năm 1831, phong trào đ ấu tranh củ a giai cấp công nhân Li-on giương cao khẩu hiệ u thuần túy có tính chất kinh tế “số ng có việ c làm hay là chết trong đấu tranh” thì đ ến năm 1834, khẩu hiệ u củ a phong trào đã chuy ể n sang mụ c đích chính tr ị: “Cộ ng hòa hay là chết”. Sự phát triể n nhanh chóng có tính chính trị công khai củ a phong trào công nhân đã minh ch ứ ng, lần đầu tiên, giai cấp công nhân đã xu ất hiệ n như mộ t lự c lượng chính trị độ c lậ p vớ i những yêu sách kinh tế, chính trị riêng củ a mình và đã b ắ t đầu hướ ng thẳng mũi nhọn củ a cuộ c đấu tranh vào kẻ thù chính củ a mình là giai cấp tư sản. Sự lớ n mạnh củ a phong trào đ ấu tranh củ a giai cấp công nhân đòi hỏ i mộ t cách bứ c thiết phải có mộ t hệ thố ng lý luậ n soi đườ ng và mộ t cương lĩnh chính tr ị làm kim chỉ nam cho hành đ ộ ng. Điề u kiệ n kinh tế - xã hộ i ấy không chỉ đặt ra yêu cầu đố i vớ i các nhà tư tư ởng củ a giai cấp công nhân mà còn là mảnh đất hiệ n thự c cho sự ra đờ i mộ t lý luậ n mớ i, tiến bộ - chủ nghĩa xã h ộ i khoa học. 1.1.2. Tiền đề khoa học tự nhiên và tư tưởng lý luận a) Tiề n đề khoa học tự nhiên Sau thế kỷ ánh sáng, đến đầu thế kỷ XIX, nhân loại đã đạt nhiều thành tựu to lớn trên lĩnh vực khoa học, tiêu biểu là ba phát minh tạo nền tảng cho phát triển tư duy lý luận. Trong khoa học tự nhiên, những phát minh vạch thời đại trong vật lý học và sinh học đã tạo ra bước phát triển đột phá có tính cách mạng: Học thuyết Tiến hóa; 1 C. Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t ậ p, Nxb CTQG, Hà Nộ i, 1995, t. 4, tr. 603 8
Trang 9
Định luật Bảo toàn và chuyển hóa năng lượng ; Học thuyết tế bào1. Những phát minh này là tiền đề khoa học cho sự ra đời của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, cơ sở phương pháp luận cho các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học nghiên cứu những vấn đề lý luận chính trị - xã hội đươ ng thời. c) Tiề n đề tư tưởng lý luậ n Cùng vớ i sự phát triể n củ a khoa học tự nhiên, khoa học xã hộ i cũng có nh ững thành tự u đáng ghi nhậ n, trong đó có tri ết học cổ điể n Đứ c vớ i tên tuổ i củ a các nhà triết học vĩ đ ại: Ph.Hêghen (1770 -1831) và L. Phoiơb ắ c (1804 - 1872); kinh tế chính trị học cổ điể n Anh vớ i A.Smith (1723-1790) và D.Ricardo (1772-1823); chủ nghĩa không tưởng phê phán mà đ ại biể u là Xanh Ximông (1760-1825), S.Phuriê (1772- 1837) và R.O-en (1771-1858). Những tư tưởng xã hộ i chủ nghĩa không tư ởng Pháp đã có nh ững giá trị nhất định:1) Thể hiệ n tinh thần phê phán, lên án chế độ quân chủ chuyên chế và chế độ tư bản chủ nghĩa đ ầy bất công, xung độ t, củ a cải khánh kiệ t, đạo đứ c đảo lộ n, tộ i ác gia tăng; 2) đã đưa ra nhi ề u luậ n điể m có giá trị về xã hộ i tương lai: về tổ chứ c sản xuất và phân phố i sản phẩm xã hộ i; vai trò củ a công nghiệ p và khoa học - kỹ thuậ t; yêu cầu xóa bỏ sự đố i lậ p giữa lao độ ng chân tay và lao đ ộ ng trí óc; về sự nghiệ p giải phóng phụ nữ và về vai trò lịch sử củ a nhà nư ớ c…; 3) chính n hững tư tưởng có tính phê phán và sự dấn thân trong thự c tiễn củ a các nhà xã hộ i chủ nghĩa không tư ởng, trong chừng mự c, đã th ứ c tỉ nh giai cấp công nhân và ngư ờ i lao độ ng trong cuộ c đấu tranh chố ng chế độ quân chủ chuyên chế và chế độ tư bản chủ nghĩa đ ầy bất công, xung độ t. Tuy nhiên, những tư tưởng xã hộ i chủ nghĩa không tư ởng phê phán còn không ít những hạn chế hoặc do điề u kiệ n lịch sử , hoặc do chính sự hạn chế về tầm nhìn và thế giớ i quan củ a những nhà tư tư ởng, chẳng hạn, không phát hiệ n ra được quy luậ t vậ n độ ng và phát triể n củ a xã hộ i loài ngư ờ i nói chung; bản chất, quy luậ t vậ n độ ng, phát triể n củ a chủ nghĩa tư b ản nói riêng; không phát hiệ n ra lự c lượng xã hộ i tiên phong có thể thự c hiệ n cuộ c chuyể n biến cách mạng từ chủ nghĩa tư b ản lên chủ nghĩa cộ ng sản, giai cấp công nhân; không chỉ ra được những biệ n pháp hiệ n thự c cải tạo xã hộ i áp bứ c, bất công đương thờ i, xây dự ng xã hộ i mớ i tố t đẹp. V.I.Lênin trong tác phẩm “Ba nguồ n gố c, ba bộ phậ n hợp thành chủ nghĩa Mác” đã nh ậ n xét: chủ nghĩa xã hộ i không tưởng không thể vạch ra được lố i thoát thự c sự . Nó không giải thích đư ợc 1 Học thuyết Tiến hóa (1859) củ a ngườ i Anh Charles Robert Darwin (1809-1882); Định luậ t Bảo toàn và chuyể n hóa năng lư ợng (1842-1845), củ a ngườ i Nga Mikhail Vasilyevich Lomonosov (1711- 1765) và Ngư ờ i Đứ c Julius Robert Mayer (1814 -1878); Học thuyết tế bào (1838-1839) củ a nhà thự c vậ t học ngườ i Đứ c Matthias Jakob Schleiden (1804-1881) và nhà vậ t lý học ngườ i Đứ c Theodor Schwam (1810 - 1882). 9
Trang 10
bản chất củ a chế độ làm thuê trong chế độ tư bản, cũng không phát hiệ n ra được những quy luậ t phát triể n củ a chế độ tư bản và cũng không tìm đư ợc lự c lượng xã hộ i có khả năng trở thành ngư ờ i sáng tạo ra xã hộ i mớ i. Chính vì những hạn chế ấy, mà chủ nghĩa xã hộ i không tưởng phê phán chỉ dừng lại ở mứ c độ mộ t học thuyết xã hộ i chủ nghĩa không tưởng- phê phán. Song vượt lên tất cả, những giá trị khoa học, cố ng hiến củ a các nhà tư tư ởng đã t ạo ra tiề n đề tư tưởng- lý luậ n, để C.Mác và Ph.Ănghen k ế thừa những hạt nhân hợp lý, lọc bỏ những bất hợp lý, xây dự ng và phát triể n chủ nghĩa xã hộ i khoa học. 1.2. Vai trò của Các Mác và Phriđrích Ăngghen Những điề u kiệ n kinh tế- xã hộ i và những tiề n đề khoa học tự nhiên và tư tư ởng lý luậ n là đi ề u kiệ n cần cho mộ t học thuyết ra đờ i, sông điề u kiệ n đủ để học thuyết khoa học, cách mạng và sãng tạo ra đờ i chính là vai trò củ a C. Mác và Ph. Angghen. C.Mác (1818-1883) và Ph.Ăngghen (1820 -1895) trưởng thành ở Đứ c, đất nướ c có nề n triết học phát triể n rự c rỡ vớ i thành tự u nổ i bậ t là chủ nghĩa duy v ậ t củ a L.Phoiơbắ c và phép biệ n chứ ng củ a V.Ph.Hêghen. Bằ ng trí tuệ uyên bác và sự dấn thấn trong phong trào đ ấu tranh củ a giai cấp công nhân và nhân dân lao đ ộ ng C. Mác và Ph. Angghen đ ến vớ i nhau, đã ti ếp thu các giá trị củ a nề n triết học cổ điể n, kinh tế chính trị học cổ điể n Anh và kho tàng tri thứ c củ a nhân loại để các ông trở thành những nhà khoa học thiên tài, những nhà cách mạng vĩ đ ại nhất thờ i đại. 1.2.1. Sự chuyể n biến lập trường triết học và lập trường chính trị Thoạt đầu, khi bướ c vào hoạt độ ng khoa học, C.Mác và Ph.Ăngghen là hai thành viên tích cự c củ a câu lạc bộ Hêghen trẻ và chịu ảnh hưởng củ a quan điể m triết học củ a V.Ph.Hêghen và L.Phoiơb ắ c. Vớ i nhãn quan khoa học uyên bác, các ông đã sớ m nhậ n thấy những mặt tích cự c và hạn chế trong triết học củ a V.Ph.Hêghen và L. Phoiơbắ c. Vớ i triết học củ a V.Ph.Hêghen, tuy mang quan điể m duy tâm, nhưng chứ a đự ng “cái hạt nhân” hợp lý củ a phép biệ n chứ ng; còn đố i vớ i triết học củ a L.Phoiơbắ c, tuy mang năng quan điể m siêu hình, song nộ i dung lại thấm nhuần quan niệ m duy vậ t. C.Mác và Ph.Ăng ghen đã k ế thừa “cái hạt nhân hợp lý”, c ải tạo và loại bỏ cải vỏ thần bí duy tâm, siêu hinh đ ể xây dự ng nên lý thuyết mớ i chủ nghĩa duy v ậ t biệ n chứ ng. Vớ i C.Mác, từ cuố i năm 1843 đến 4/1844, thông qua tác phẩm “Góp ph ần phê phán triết học pháp quyề n củ a Hêghen - Lờ i nói đ ầu (1844)”, đã th ể hiệ n rõ sự chuyể n biến từ thế giớ i quan duy tâm sang thế giớ i quan duy vậ t, từ lậ p trườ ng dân chủ cách mạng sang lậ p trườ ng cộ ng sản chủ nghĩa . Đố i vớ i Ph.Ăngghen, từ năm 1843 vớ i tác phẩm “Tình c ảnh nướ c Anh”; “Lược khảo khoa kinh tế - chính trị” đã th ể hiệ n rõ sự chuyể n biến từ thế giớ i quan duy tâm sang thế giớ i quan duy vậ t từ lậ p trườ ng dân chủ cách mạng sang lậ p trườ ng cộ ng sản chủ nghĩa . 10
Trang 11
Chỉ trong mộ t thờ i gian ngắ n (từ 1843 -1848) vừa hoạt độ ng thự c tiễn, vừa nghiên cứ u khoa học, C.Mác và Ph.Ăngghen đã th ể hiệ n quá trình chuyể n biến lậ p trườ ng triết học và lậ p trườ ng chính trị và từng bướ c củ ng cố , dứ t khoát, kiên định, nhất quán và vững chắ c lậ p trườ ng đó, mà n ếu không có sự chuyể n biến này thì chắ c chắ n sẽ không có Chủ nghĩa xã h ộ i khoa học. 1.2.2. Ba phát kiến vĩ đạ i của C.Mác và Ph.Ăngghen a) Chủ nghĩa duy v ậ t lịch sử Trên cơ sở kế thừa “cái hạt nhân hợp lý” c ủ a phép biệ n chứ ng và lọc bỏ quan điể m duy tâm, thần bí củ a Triết học V.Ph.Hêghen; kế thừa những giá trị duy vậ t và loại bỏ quan điể m siêu hình củ a Triết học L.Phoiơbắ c, đồ ng thờ i nghiên cứ u nhiề u thành tự u khoa học tự nhiên, C.Mác và Ph.Ăngghen đã sáng l ậ p chủ nghĩa duy v ậ t biệ n chứ ng, thành tự u vĩ đ ại nhất củ a tư tưởng khoa học. Bằ ng phép biệ n chứ ng duy vậ t, nghiên cứ u chủ nghĩa tư b ản, C.Mác và Ph.Ăngghen đã sáng l ậ p chủ nghĩa duy v ậ t lịch sử - phát kiến vĩ đ ại thứ nhất củ a C.Mác và Ph.Ăngghen là s ự khẳng định về mặt triết học sự sụ p đổ củ a chủ nghĩa tư b ản và sự thắ ng lợi củ a chủ nghĩa xã h ộ i đề u tất yếu như nhau. b) Học thuyết về giá trị thặng dư Từ việ c phát hiệ n ra chủ nghĩa duy v ậ t lịch sử , C.Mác và Ph.Ăngghen đ i sâu nghiên cứ u nề n sản xuất công nghiệ p và nề n kinh tế tư bản chủ nghĩa đã sáng t ạo ra bộ “Tư bản”, mà giá tr ị to lớ n nhất củ a nó là “H ọc thuyết về giá trị thặng dư - phát kiến vĩ đại thứ hai củ a C.Mác và Ph.Ăngghhen là s ự khẳng định về phương diệ n kinh tế sự diệ t vong không tránh khỏ i củ a chủ nghĩa tư b ản và sự ra đờ i tất yếu củ a chủ nghĩa xã h ộ i. c) Học thuyết về sứ mệ nh lịch sử toàn thế giớ i củ a giai cấp công nhân Trên cơ sở hai phát kiến vĩ đ ại là chủ nghĩa duy v ậ t lịch sử và học thuyết về giá trị thặng dư, C.Mác và Ph.Ăngghen đã có phát ki ến vĩ đ ại thứ ba, sứ mệ nh lịch sử toàn thế giớ i củ a giai cấp công nhân, giai cấp có sứ mệ nh thủ tiêu chủ nghĩa tư b ản, xây dự ng thành công chủ nghĩa xã h ộ i và chủ nghĩa c ộ ng sản. Vớ i phát kiến thứ ba, những hạn chế có tính lịch sử củ a chủ nghĩa xã h ộ i không tưởng- phê phán đã đư ợc khắ c phụ c mộ t cách triệ t để ; đồ ng thờ i đã lu ậ n chứ ng và khẳng định về phương diệ n chính trị- xã hộ i sự diệ t vong không tránh khỏ i củ a chủ nghĩa tư b ản và sự thắ ng lợi tất yếu củ a chủ nghĩ a xã hộ i. 1.2.3. Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đánh dấu sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học Được sự uỷ nhiệ m củ a những ngườ i cộ ng sản và công nhân quố c tế, tháng 2 năm 1848, tác phẩm “Tuyên ngôn củ a Đảng Cộ ng sản” do C.Mác và Ph.Ăngghen so ạn thảo được công bố trướ c toàn thế giớ i. Tuyên ngôn củ a Đảng Cộ ng sản là tác phẩm kinh điể n chủ yếu củ a chủ nghĩa xã 11
Trang 12
hộ i khoa học. Sự ra đờ i củ a tác phẩm vĩ đ ại này đánh d ấu sự hình thành về cơ bản lý luậ n củ a chủ nghĩa Mác bao g ồ m ba bộ phậ n hợp thành: Triết học, Kinh tế chính trị học và Chủ nghĩa xã h ộ i khoa học. Tuyên ngôn củ a Đảng Cộ ng sản còn là cương lĩnh chính tr ị, là kim chỉ nam hành đ ộ ng củ a toàn bộ phong trào cộ ng sản và công nhân quố c tế. Tuyên ngôn củ a Đảng Cộ ng sản là ngọn cờ dẫ n dắ t giai cấp công nhân và nhân dân lao độ ng toàn thế giớ i trong cuộ c đấu tranh chố ng chủ nghĩa tư b ản, giải phóng loài ngư ờ i vĩnh vi ễn thoát khỏ i mọi áp bứ c, bóc lộ t giai cấp, bảo đảm cho loài ngư ờ i được thự c sự số ng trong hòa bình, tự do và hạnh phúc. Chính Tuyên ngôn củ a Đảng Cộ ng sản đã nêu và phân tích m ộ t cách có hệ thố ng lịch sử và lô gic hoàn chỉ nh về những vấn đề cơ bản nhất, đầy đủ , xúc tích và chặt chẽ nhất thâu tóm hầu như toàn b ộ những luậ n điể m củ a chủ nghĩa xã h ộ i khoa học; tiêu biể u và nổ i bậ t là những luậ n điể m: - Cuộ c đấu tranh củ a giai cấp trong lịch sử loài ngư ờ i đã phát tri ể n đến mộ t giai đoạn mà giai cấp công nhân không thể tự giải phóng mình nếu không đồ ng thờ i giải phóng vĩnh vi ễn xã hộ i ra khỏ i tình trạng phân chia giai cấp, áp bứ c, bóc lộ t và đ ấu tranh giai cấp. Song, giai cấp vô sản không thể hoàn thành sứ mệ nh lịch sử nếu không tổ chứ c ra chính đ ảng củ a giai cấp, Đảng được hình thành và phát triể n xuất phát từ sứ mệ nh lịch sử củ a giai cấp công nhân. - Lôgic phát triể n tất yếu củ a xã hộ i tư sản và cũng là c ủ a thờ i đại tư bản chủ nghĩa đó là s ự sụ p đổ củ a chủ nghĩa tư b ản và sự thắ ng lợi củ a chủ nghĩa xã h ộ i là tất yếu như nhau. - Giai cấp công nhân, do có đ ịa vị kinh tế - xã hộ i đại diệ n cho lự c lượng sản xuất tiên tiến, có sứ mệ nh lịch sử thủ tiêu chủ nghĩa tư bản, đồ ng thờ i là lự c lượng tiên phong trong quá trình xây dự ng chủ nghĩa xã h ộ i, chủ nghĩa c ộ ng sản. - Những ngườ i cộ ng sản trong cuộ c đấu tranh chố ng chủ nghĩa tư b ản, cần thiết phải thiết lậ p sự liên minh vớ i các lự c lượng dân chủ để đánh đổ chế độ phong kiến chuyên chế, đồ ng thờ i không quên đấu tranh cho mụ c tiêu cuố i cùng là chủ nghĩa c ộ ng sản. Những ngườ i cộ ng sản phải tiến hành cách mạng không ngừng nhưng phải có chiến lược, sách lược khôn khéo và kiên quyết. 2. Các giai đoạn phát triển cơ bản của Chủ nghĩa xã hộ i khoa học 2.1. C.Mác và Ph.Ăngghen phát triển chủ nghĩa xã hội khoa học 2.1.1. Thời kỳ từ 1848 đến Công xã Pari (1871) Đây là th ờ i kỳ củ a những sự kiệ n củ a cách mạng dân chủ tư sản ở các nướ c Tây Âu (1848-1852): Quố c tế I thành lậ p (1864); tậ p I bộ Tư bản củ a C.Mác được xuất bản (1867). Về sự ra đờ i củ a bộ Tư bản, V.I.Lênin đã kh ẳng định: “từ khi bộ “Tư bản” ra 12
Trang 13
đờ i… quan niệ m duy vậ t lịch sử không còn là mộ t giả thuyết nữa, mà là mộ t nguyên lý đã đư ợc chứ ng minh mộ t cách khoa học; và chừng nào chúng ta chưa tìm ra m ộ t cách nào khác đ ể giải thích mộ t cách khoa học sự vậ n hành và phát triể n củ a mộ t hình thái xã hộ i nào đó - củ a chính mộ t hình thái xã hộ i, chứ không phải củ a sinh hoạt củ a mộ t nướ c hay mộ t dân tộ c, hoặc thậ m chí củ a mộ t giai cấp nữa v.v.., thì chừng đó quan niệ m duy vậ t lịch sử vẫ n cứ là đ ồ ng nghĩa v ớ i khoa học xã hộ i”1. Bộ “Tư bản” là tác phẩm chủ yếu và cơ b ản trình bày chủ nghĩa xã h ộ i khoa học”2. Trên cơ sở tổ ng kết kinh nghiệ m cuộ c cách mạng (1848-1852) củ a giai cấp công nhân, C.Mác và Ph.Ăngghen ti ếp tụ c phát triể n thêm nhiề u nộ i dung củ a chủ nghĩa xã h ộ i khoa học: Tư tưởng về đậ p tan bộ máy nhà nư ớ c tư sản, thiết lậ p chuyên chính vô sản; bổ sung tư tưởng về cách mạng không ngừng bằ ng sự kết hợp giữa đấu tranh củ a giai cấp vô sản vớ i phong trào đ ấu tranh củ a giai cấp nông dân; tư tưởng về xây dự ng khố i liên minh giữa giai cấp công nhân và giai cấp nông dân và xem đó là điề u kiệ n tiên quyết bảo đảm cho cuộ c cách mạng phát triể n không ngừng để đi tớ i mụ c tiêu cuố i cùng. 2.1.2. Thời kỳ sau Công xã Pari đ ến 1895 Trên cơ sở tổ ng kết kinh nghiệ m Công xã Pari, C.Mác và Ph.Ănghen phát tri ể n toàn diệ n chủ nghĩa xã h ộ i khoa: Bổ sung và phát triể n tư tưởng đậ p tan bộ máy nhà nướ c quan liêu, không đậ p tan toàn bộ bộ máy nhà nư ớ c tư sản nói chung. Đ ồ ng thờ i cũng thừa nhậ n Công xã Pari là mộ t hình thái nhà nư ớ c củ a giai cấp công nhân, rố t cuộ c, đã tìm ra. C. Mác và Ph.Ăngghen đã luậ n chứ ng sự ra đờ i, phát triể n củ a chủ nghĩa xã h ộ i khoa học.Trong tác phẩm “Chố ng Đuyrinh” (1878), Ph.Ăngghen đã lu ậ n chứ ng sự phát triể n củ a chủ nghĩa xã h ộ i từ không tưởng đến khoa học và đánh giá công lao c ủ a các nhà xã hộ i chủ nghĩa không tư ởng Anh, Pháp. Sau này,V.I.Lênin, trong tác phẩm “Làm gì?” (1902) đã nh ậ n xét: “ch ủ nghĩa xã h ộ i lý luậ n Đứ c không bao giờ quên rằ ng nó dự a vào Xanhximông, Phuriê và Ô-oen. Mặc dù các học thuyết củ a ba nhà tư tư ởng này có tính chất ảo tưởng, nhưng họ vẫ n thuộ c vào hàng ngũ nh ững bậ c trí tuệ vĩ đ ại nhất. Họ đã tiên đoán đư ợc mộ t cách thiên tài rất nhiề u chân lý mà ngày nay chúng ta đang chứ ng minh sự đúng đ ắ n củ a chúng mộ t cách khoa học”3. C. Mác và Ph.Ăngghen đã nêu ra nhi ệ m vụ nghiên cứ u củ a chủ nghĩa xã h ộ i khoa học: “Nghiên cứ u những điề u kiệ n lịch sử và do đó, nghiên c ứ u chính ngay bản chất củ a sự biến đổ i ấy và bằ ng cách ấy làm cho giai cấp hiệ n nay đang bị áp bứ c và có sứ mệ nh hoàn thành sự nghiệ p ấy hiể u rõ được những điề u kiệ n và bản chất củ a 1 V.I.Lênin, Toàn tậ p, Nxb. Tiến bộ , M. 1974, t.1, tr.166 2 V.I.Lênin, Toàn tậ p, Nxb. Tiến bộ , M. 1974, t.1, tr.166 3 V.I.Lênin, Toàn tậ p, Nxb.Tiến bộ , M.1975, T.6, tr.33 13
Trang 14
sự nghiệ p củ a chính họ - đó là nhi ệ m vụ củ a chủ nghĩa xã h ộ i khoa học, sự thể hiệ n về lý luậ n củ a phong trào vô sản”1. C.Mác và Ph.Ăngghen yêu c ầu phải tiếp tụ c bổ sung và phát triể n chủ nghĩa xã hộ i khoa học phù hợp vớ i điề u kiệ n lịch sử mớ i. Mặc dù, vớ i những cố ng hiến tuyệ t vờ i cả về lý luậ n và thự c tiễn, song cả C.Mác và Ph.Ăngghen không bao gi ờ tự cho học thuyết củ a mình là mộ t hệ thố ng giáo điề u, “nhất thành bất biến”, trái lại, nhiề u lần hai ông đã ch ỉ rõ đó ch ỉ là những “gợi ý ” cho m ọi suy nghĩ và hành đ ộ ng. Trong Lờ i nói đ ầu viết cho tác phẩm Đấu tranh giai cấp ở Pháp từ 1848 đến 1850 củ a C.Mác, Ph.Ăngghen đã th ẳng thắ n thừa nhậ n sai lầm về dự báo khả năng nổ ra củ a những cuộ c cách mạng vô sản ở châu Âu, vì lẽ “Lịch sử đã ch ỉ rõ rằ ng trạng thái phát triể n kinh tế trên lụ c địa lúc bấy giờ còn rất lâu mớ i chín muồ i để xóa bỏ phương thứ c sản xuất tư bản chủ nghĩa” 2. Đây cũng chính là “g ợi ý ” đ ể V.I.Lênin và các nhà tư tư ởng lý luậ n củ a giai cấp công nhân sau này tiếp tụ c bổ sung và phát triể n phù hợp vớ i điề u kiệ n lịch sử mớ i. Đánh giá về chủ nghĩa Mác, V.I.Lênin ch ỉ rõ: “Học thuyết củ a Mác là học thuyết vạn năng vì nó l à mộ t học thuyết chính xác” 3. 2.2. V.I.Lênin vận dụng và phát triển chủ nghĩa xã hội khoa học trong điều kiện mới V.I.Lênin (1870-1924) là ngư ờ i đã k ế tụ c xuất sắ c sự nghiệ p cách mạng và khoa học củ a C.Mác và Ph.Ăngghen; ti ếp tụ c bảo vệ , vậ n dụ ng và phát triể n sáng tạo và hiệ n thự c hóa mộ t cách sinh độ ng lý luậ n chủ nghĩa xã h ộ i khoa học trong thờ i đại mớ i, “Thờ i đại tan rã chủ nghĩa tư b ản, sự sụ p đổ trong nộ i bộ chủ nghĩa tư b ản, thờ i đại cách mạng cộ ng sản củ a giai cấp vô sản”4; trong điề u kiệ n chủ nghĩ a Mác đã giành ưu thế trong phong trào công nhân quố c tế và trong thờ i đại Quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã h ộ i. Nếu như công lao củ a C.Mác và Ph.Ăngghen là phát tri ể n chủ nghĩa xã h ộ i từ không tưởng thành khoa học thì công lao củ a V.I.Lênin là đã bi ến chủ nghĩa xã h ộ i từ khoa học từ lý luậ n thành hiệ n thự c, được đánh dấu bằ ng sự ra đờ i củ a Nhà nư ớ c xã hộ i chủ nghĩa đ ầu tiên trên thế giớ i - Nhà nư ớ c Xô viết, năm 1917. Những đóng góp to l ớ n củ a V.I.Lênin trong sự vậ n dụ ng sáng tạo và phát triể n chủ nghĩa xã h ộ i khoa học có thể khái quát qua hai thờ i kỳ cơ bản: 2.2.1. Thời kỳ trước Cách mạ ng Tháng Mười Nga Trên cơ sở phân tích và tổ ng kết mộ t cách nghiêm túc các sự kiệ n lịch sử diễn 1 C. Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t ậ p, Nxb. CTQG, Hà Nộ i 1995, t.20 tr. 393 2 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t ậ p, Nxb.CTQG, Hà Nộ i, 1995, t.22, tr.761 3 V.I.Lênin, Toàn tậ p, Nxb. Tiến bộ , M. 1978, t. 23, tr. 50 4Việ n Mác - Lênin, V. I. Lênin và Quố c tế Cộ ng sản, Nxb. Sách chí nh trị, Mát-xcơ-va, 1970, Tiếng Nga, tr. 130 14
Hiển thị 14 trang đầu. Tải tài liệu để xem đầy đủ.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!