Trang 1
BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH ------------------***------------------ GIÁO TRÌNH CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN (Dành cho đối tượng sau đại học) Nam Định 2022
Nội dung tài liệu
Trang 2
BAN BIÊN SOẠN Chủ biên: TS. Trương Tuấn Anh Thành viên ban biên soạn: TS. Trương Tuấn Anh Thư ký biên soạn: Th.S. Đỗ Thị Thu Hiền
Trang 3
LỜI NÓI ĐẦU Nhằm đáp ứng nhu cầu tài liệu dạy/học các môn Lâm sàng nói chung và học phần Chăm sóc sức khỏe Tâm thần nói riêng. Thực hiện sự chỉ đạo của Ban Giám hiệu và nghị quyết của Hội đồng khoa học và đào tạo trường Đại học Điều dưỡng Nam Định, khoa Y học Lâm sàng đã biên soạn cuốn tài giáo trình “ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN” dành cho đối tượng sau đại học. Giáo trình chủ yếu tập trung vào giới thiệu đến người học những điểm mấu chốt về bệnh học và phương pháp chăm sóc và điều trị một số bệnh lý thường gặp của lĩnh vực Tâm thần dựa trên cơ sở chương trình đã được Nhà trường phê duyệt. Cuốn “Giáo trình chăm sóc sức khỏe tâm thần” được biên soạn để đáp ứng giảng dạy cho đối tượng học viên sau đại học – những người nhận nhiệm vụ chăm sóc người bệnh tâm thần và phát triển ngành điều dưỡng tâm thần. Chúng tôi mong muốn tập tài liệu này có thể cơ bản đáp ứng được nhu cầu trong học tập và giảng dạy môn học chăm sóc sức khỏe Tâm thần của giảng viên và học viên trong nhà trường. Trong quá trình biên soạn cuốn giáo trình còn những hạn chế, thiếu sót. Ban soạn thảo rất mong nhận được sự góp ý của các quý đồng nghiệp, người học để cuốn tài liệu hoàn thiện hơn. Xin trân thành cảm ơn! Tác giả
Trang 4
MỤC LỤC CHƯƠNG I: ĐẠI CƯƠNG CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH TÂM THẦN......................1 BÀI 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ TÂM THẦN HỌC ..............................................................1 1. Một số khái niệm trong tâm thần học....................................................................1 2. Nội dung của tâm thần học ...................................................................................1 3. Đối tượng nghiên cứu của tâm thần học................................................................2 4. Liên quan giữa tâm thần học với các ngành khoa học khác...................................2 5. Tính phổ biến và tác hại của bệnh tâm thần ..........................................................4 6. Sự khác nhau giữa bệnh tâm thần và bệnh thần kinh.............................................5 7. Nguyên nhân của các bệnh tâm thần .....................................................................5 8. Những yếu tố thuận lợi cho bệnh tâm thần phát sinh.............................................6 9. Phân loại các rối loạn tâm thần .............................................................................7 10. Một số triệu chứng rối loạn tâm thần thường gặp................................................7 11. Vai trò của điều dưỡng trong chăm sóc sức khỏe tâm thần................................16 12. Một số vấn đề về đạo dức trong chăm sóc người bệnh tâm thần........................17 LƯỢNG GIÁ.............................................................................................................20 BÀI 2. TRỢ GIÚP BÁC SĨ KHÁM VÀ LÀM LIỆU PHÁP CHỮA BỆNH TÂM THẦN .......................................................................................................................23 1. Bố trí phòng khám bệnh tâm thần. ......................................................................23 2. Trợ giúp thầy thuốc khám người bệnh tâm thần..................................................23 3. Hướng dẫn người bệnh và người nhà người bệnh sử dụng thuốc.........................24 4. Trợ giúp thầy thuốc làm thủ thuật. ......................................................................24 LƯỢNG GIÁ.............................................................................................................27 BÀI 3. THEO DÕI VÀ CHĂM SÓC CÁC TRƯỜNG HỢP CẤP CỨU TRONG TÂM THẦN .......................................................................................................................30 1. Kích động...........................................................................................................30 2. Tự sát .................................................................................................................32 3. Không chịu ăn ....................................................................................................33 BÀI 4. VỆ SINH VÀ PHÒNG BỆNH TÂM THẦN ..................................................38 1. Đại cương...........................................................................................................38 2. Vệ sinh tâm thần.................................................................................................38
Trang 5
3. Phòng bệnh tâm thần ..........................................................................................40 LƯỢNG GIÁ.............................................................................................................41 CHƯƠNG II. CÁC RỐI LOẠN LIÊN QUAN ĐẾN STRESS ...................................42 BÀI 5. CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH RỐI LOẠN PHÂN LY (HYSTERIA)..............42 1- Đại cương ..........................................................................................................42 2- Nguyên nhân ......................................................................................................42 3- Triệu chứng........................................................................................................43 4. Điều trị: ..............................................................................................................45 5. Phòng bệnh.........................................................................................................45 6. Chăm sóc............................................................................................................45 LƯỢNG GIÁ.............................................................................................................48 BÀI 6. RỐI LOẠN DẠNG CƠ THỂ .........................................................................51 1. Đại cương...........................................................................................................51 2. Nguyên nhân ......................................................................................................52 3. Yếu tố nguy cơ: ..................................................................................................53 4. Phân loại rối loạn dạng cơ thể.............................................................................53 5. Đặc điểm lâm sàng .............................................................................................55 6. Các thể bệnh chính .............................................................................................56 7. Cận lâm sàng ......................................................................................................58 8. Điều trị...............................................................................................................58 9. Chăm sóc............................................................................................................61 LƯỢNG GIÁ.............................................................................................................63 BÀI 7. CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH RỐI LOẠN LO ÂU .........................................64 1.Định nghĩa...........................................................................................................64 2. Nguyên nhân ......................................................................................................64 3. Triệu chứng: .......................................................................................................65 4. Phương pháp điều trị ..........................................................................................66 5. Cách phòng bệnh ................................................................................................67 6. Chăm sóc............................................................................................................68 LƯỢNG GIÁ.............................................................................................................71 CHƯƠNG III. RỐI LOẠN TÂM THẦN NỘI SINH .................................................74 BÀI 8. CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH TÂM THẦN PHÂN LIỆT ...............................74
Trang 6
1. Đại cương...........................................................................................................74 2. Nguyên nhân ......................................................................................................74 3. Triệu chứng lâm sàng .........................................................................................75 4. Điều trị...............................................................................................................77 5. Phòng bệnh.........................................................................................................79 6. Chăm sóc............................................................................................................79 LƯỢNG GIÁ.............................................................................................................82 BÀI 9. CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH RỐI LOẠN KHÍ SẮC.....................................85 1. Đaị cương...........................................................................................................85 2. Triệu chứng lâm sàng .........................................................................................86 3. Điều trị. ..............................................................................................................89 4. Chăm sóc............................................................................................................90 LƯỢNG GIÁ.............................................................................................................94 BÀI 10. CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH ĐỘNG KINH TÂM THẦN ...........................96 1. Đại cương...........................................................................................................96 2. Nguyên nhân. .....................................................................................................97 3. Triệu chứng lâm sàng. ........................................................................................97 4. Cận lâm sàng:................................................................................................... 104 5. Điều trị. ............................................................................................................ 105 6. Phòng bệnh....................................................................................................... 106 7. Chăm sóc.......................................................................................................... 107 LƯỢNG GIÁ........................................................................................................... 109 CHƯƠNG IV. RỐI LOẠN TÂM THẦN THỰC TỔN ............................................ 112 BÀI 11. RỐI LOẠN TÂM THẦN DO NHIỄM KHUẨN ....................................... 112 1. Đại cương......................................................................................................... 112 2. Triệu chứng lâm sàng ....................................................................................... 113 3. Điều trị............................................................................................................. 116 4. Chăm sóc.......................................................................................................... 117 LƯỢNG GIÁ........................................................................................................... 118 BÀI 12. RỐI LOẠN TÂM THẦN DO U NÃO ...................................................... 119 1. Đại cương......................................................................................................... 119 2. Triệu chứng lâm sàng ....................................................................................... 119
Trang 7
3. Điều trị: Điều trị khối u chủ yếu bằng phẫu thuật.............................................. 121 4.Chăm sóc........................................................................................................... 121 BÀI 13. RỐI LOẠN TÂM THẦN DO CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO........................ 124 1. Đại cương......................................................................................................... 124 2. Triệu chứng lâm sàng ....................................................................................... 124 3. Điều trị và phòng bệnh ..................................................................................... 127 4. Chăm sóc.......................................................................................................... 128 BÀI 14. RỐI LOẠN TÂM THẦN DO NHIỄM ĐỘC.............................................. 130 1. Đại cương......................................................................................................... 130 2. Triệu chứng ...................................................................................................... 130 3. Phòng bệnh....................................................................................................... 132 4. Chăm sóc.......................................................................................................... 133 BÀI 15. RỐI LOẠN TÂM THẦN TRONG CÁC BỆNH NỘI TIẾT ...................... 135 1. Đại cương......................................................................................................... 135 2. Triệu chứng lâm sàng ....................................................................................... 135 3. Điều trị............................................................................................................. 138 4. Chăm sóc.......................................................................................................... 138 BÀI 16. RỐI LOẠN TÂM THẦN DO CÁC BỆNH MẠCH MÁU.......................... 141 1. Đại cương......................................................................................................... 141 2. Rối loạn tâm thần do xơ vữa động mạch não .................................................... 141 3. Rối loạn tâm thần do bệnh tăng huyết áp .......................................................... 142 4. Rối loạn tâm thần do bệnh giảm huyết áp ......................................................... 143 5. Rối loạn tâm thần do tai biến mạch máu não..................................................... 143 6. Điều trị và phòng bệnh ..................................................................................... 144 7. Chăm sóc.......................................................................................................... 145 CHƯƠNG V. RỐI LOẠN TÂM THẦN Ở TRẺ EM ............................................... 148 BÀI 17. RỐI LOẠN TỰ KỶ ................................................................................... 148 1. Đại cương......................................................................................................... 148 2. Nguyên nhân: ................................................................................................... 148 3. Phân loại: ......................................................................................................... 149 Theo phân loại của Hội Tâm thần Mỹ, có 5 chứng thuộc các rối loạn lan tỏa kiểu tự kỷ, bao gồm:......................................................................................................... 149
Trang 8
4. Các dấu hiệu tự kỷ............................................................................................ 151 5. Chẩn đoán tự kỷ ............................................................................................... 153 6. Điều trị: ............................................................................................................ 153 7. Chăm sóc.......................................................................................................... 163 BÀI 18. RỐI LOẠN TĂNG ĐỘNG GIẢM CHÚ Ý ................................................ 165 1. Đại cương......................................................................................................... 165 2. Nguyên nhân .................................................................................................... 165 3. Triệu chứng lâm sàng: ...................................................................................... 166 4. Điều trị............................................................................................................. 168 5. Phòng bệnh....................................................................................................... 169 6. Chăm sóc.......................................................................................................... 169 BÀI 19. CHẬM PHÁT TRIỂN TÂM THẦN .......................................................... 172 1. Định nghĩa........................................................................................................ 172 2. Nguyên nhân .................................................................................................... 172 3. Chẩn đoán ........................................................................................................ 173 4. Điều trị............................................................................................................. 174 5. Phòng bệnh....................................................................................................... 176 6. Chăm sóc.......................................................................................................... 176 CHƯƠNG VI. MỘT SỐ RỐI LOẠN KHÁC........................................................... 180 BÀI 20. CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH RỐI LOẠN TÂM THẦN DO RƯỢU ......... 180 1. Đại cương......................................................................................................... 180 2. Triệu chứng lâm sàng ....................................................................................... 180 3. Điều trị và phòng bệnh ..................................................................................... 184 4. Chăm sóc.......................................................................................................... 186 LƯỢNG GIÁ........................................................................................................... 188 BÀI 21. CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH LẠM DỤNG VÀ NGHIỆN CHẤT MA TÚY......191 1. Đại cương......................................................................................................... 191 2. Nguyên nhân: ................................................................................................... 192 3. Triệu chứng lâm sàng ....................................................................................... 192 4. Điều trị: nhằm cai cắt cơn và điều trị duy trì sau cơn ........................................ 193 5. Phòng bệnh....................................................................................................... 193 6. Chăm sóc người bệnh cai cắt cơn nghiện ma túy .............................................. 194
Trang 9
BÀI 22. RỐI LOẠN TÂM THẦN Ở PHỤ NỮ LIÊN QUAN ĐẾN CHU KÌ KINH NGUYỆT ................................................................................................................ 202 1. Đại cương......................................................................................................... 202 2. Triệu chứng ...................................................................................................... 202 3. Điều trị và chăm sóc ......................................................................................... 205 BÀI 23. RỐI LOẠN TÂM THẦN Ở PHỤ NỮ CÓ THAI VÀ SAU SINH .............. 206 1. Đại cương......................................................................................................... 206 2. Nguyên nhân .................................................................................................... 206 3. Triệu chứng ...................................................................................................... 207 4. Điều trị. ............................................................................................................ 209 5. Phòng bệnh....................................................................................................... 210 6 . Chăm sóc......................................................................................................... 210 BÀI 24. BỆNH PARKINSON ................................................................................. 213 1. Đại cương......................................................................................................... 213 2. Phân loại: Hội chứng Parkinson được chia làm 2 loại ....................................... 213 3. Những yếu tố liên quan và cơ chế bệnh sinh: .................................................... 214 4. Triệu chứng lâm sàng: ...................................................................................... 214 5. Cận lâm sàng:................................................................................................... 216 6. Tiến triển.......................................................................................................... 216 7. Điều trị............................................................................................................. 216 8. Chăm sóc.......................................................................................................... 218 BÀI 25. SA SÚT TRÍ TUỆ...................................................................................... 229 1. Đại cương......................................................................................................... 229 2. Nguyên nhân .................................................................................................... 229 3. Phân loại........................................................................................................... 230 4. Các dấu hiệu và triệu chứng sa sút trí tuệ.......................................................... 230 5. Chẩn đoán sa sút trí tuệ..................................................................................... 232 6. Điều trị............................................................................................................. 233 7. Chăm sóc.......................................................................................................... 234 BÀI 26. RỐI LOẠN GIẤC NGỦ............................................................................. 242 1. Đại cương......................................................................................................... 242 2. Sinh lý giấc ngủ................................................................................................ 243
Trang 10
3. Rối loạn giấc ngủ............................................................................................. 244 4. Vệ sinh giấc ngủ............................................................................................... 251 CHƯƠNG VII. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ VÀ CHĂM SÓC TRONG TÂM THẦN............................................................................................................ 252 BÀI 27. HÓA DƯỢC TÂM THẦN ......................................................................... 252 1. Khái niệm và phân loại các nhóm thuốc hướng thần ......................................... 252 2. Các nhóm thuốc hướng thần chính sử dụng trong lâm sàng .............................. 252 BÀI 28. CÁC PHƯƠNG PHÁP CAN THIỆP TÂM LÝ .......................................... 259 1. Đại cương......................................................................................................... 259 2. Một số liệu pháp tâm lý .................................................................................... 260 BÀI 29. CÁC PHƯƠNG PHÁP KÍCH THÍCH NÃO .............................................. 267 1. Kích thích từ lặp lại .......................................................................................... 267 2. Kích thích dây thần kinh phế vị ........................................................................ 269 3. Kích thích não sâu ............................................................................................ 272 4. Phương pháp kích thích não khác ..................................................................... 273 TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................... 275
Trang 11
CHƯƠNG I: ĐẠI CƯƠNG CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH TÂM THẦN BÀI 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ TÂM THẦN HỌC MỤC TIÊU 1. Trình bày được một số khái niệm cơ bản trong tâm thần học 2. Trình bày được nội dung và đối tượng nghiên cứu của tâm thần học 3. Phân biệt được sự khác nhau giữa bệnh thần kinh và bệnh tâm thần 4. Trình bày được nguyên nhân của các bệnh tâm thần 5. Trình bày được các triệu chứng thường gặp của các bệnh tâm thần 6. Trình bày được vai trò của điều dưỡng trong chăm sóc sức khỏe tâm thần. 7. Trình bày được một số vấn đề về đạo đức trong chăm sóc người bệnh tâm thần NỘI DUNG 1. Một số khái niệm trong tâm thần học Tâm thần học (Psychiatry) là một bộ môn trong Y học có nhiệm vụ nghiên cứu các biểu hiện lâm sàng, bệnh nguyên, bệnh sinh cách phòng và chữa các bệnh tâm thần. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), rối loạn tâm thần được định nghĩa là “sự kết hợp của những bất thường trong suy nghĩ, quan niệm, cảm xúc, hành vi và mối quan hệ với người khác” Hiệp hội tâm thần học Mỹ (American Psychiatric Association, APA 2000) đã định nghĩa: “Bệnh tâm thần (rối loạn tâm thần) là một hội chứng về hành vi hoặc về tâm lý xã hội đáng kể trên lâm sàng xuất hiện trên một cá nhân, có liên quan tới những căng thẳng hiện tại ( ví dụ triệu chứng đau đớn) hoặc liên quan tới rối loạn chức năng hiện tại ( ví dụ: giảm khả năng trong một hoặc nhiều lĩnh vực quan trọng của cuộc sống) hoặc liên quan tới việc tăng đáng kể các nguy cơ tử vong, đau đớn, loạn hoạt năng hoặc mất sự tự do”. Định nghĩa về sức khỏe của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): “Sức khỏe không chỉ là trạng thái không bệnh, không có tật chứng mà còn là trạng thái hoàn toàn thoải mái về các mặt cơ thể, tâm thần và xã hội”. Từ định nghĩa sức khỏe trên ta có thể tách ra định nghĩa về sức khỏe tâm thần: “Sức khỏe tâm thần là trạng thái không chỉ không có các rối loạn và dị tật tâm thần mà còn là trạng thái tâm thần hoàn toàn thoải mái”. 2. Nội dung của tâm thần học Trên thế giới, ở nhiều nước bệnh tâm thần gặp nhiều trong lĩnh vực sức khỏe do nhiều yếu tố như kinh tế, xã hội, già hóa dân số nên số giường bệnh cần nhiều hơn có thể chiếm trên 50% trong tổng số giường bệnh. Ở Việt Nam môn học Tâm thần được thành lập từ năm 1957 cùng với 1
Trang 12
môn Thần kinh học, đến năm 1969 được tách ra thành một bộ môn độc lập. Tâm thần học được chia làm hai phần : Tâm thần học cơ sở: đi sâu vào nghiên cứu các quy luật biểu hiện và phát triển của các triệu chứng, hội chứng rối loạn tâm thần, bản chất của các quá trình tâm thần bệnh lý, các vấn đề về bệnh nguyên, bệnh sinh, nguyên tắc phân loại bệnh, nguyên tắc khám và theo dõi bệnh tâm thần. Tâm thần bệnh học: đi sâu nghiên cứu riêng từng loại bệnh tâm thần khác nhau, mỗi bệnh tâm thần có những đặc điểm riêng, cách khởi bệnh, nguyên nhân và triệu chứng lâm sàng khác nhau. Như tâm thần học ở trẻ em, ở người già, giám định pháp y tâm thần, dịch tễ học tâm thần, tâm thần học xã hội, tâm thần dược lý, sinh hoá tâm thần… 3. Đối tượng nghiên cứu của tâm thần học Bản chất của hoạt động tâm thần là một hoạt động phản ánh thực tại khách quan vào trong chủ quan mỗi người, thông qua não bộ là tổ chức cao nhất trong quá trình tiến hoá của vật chất. Đối tượng nghiên cứu của tâm thần học là các bệnh tâm thần, bệnh tâm thần do nhiều căn nguyên gây ra nhưng cuối cùng đều làm hoạt động của não bộ bị rối loạn, làm cho các hoạt động nhận cảm về cảm giác, tri giác, tư duy, ý thức… bị sai lệch, từ đó làm cho người bệnh có những ý nghĩ, cảm xúc, hành vi, tác phong, tư duy lệch lạc, không phù hợp với thực tại và người bệnh tách biệt với môi trường xung quanh. Có những bệnh tâm thần nặng như các bệnh loạn thần, quá trình phản ánh thực tại sai lệch trầm trọng, hành vi, tác phong bị rối loạn nhiều. Nhưng cũng có nhiều bệnh tâm thần nhẹ như các bệnh tâm căn, nhân cách bệnh, tuy quá trình phản ánh thực tại cũng như hành vi tác phong ít rối loạn, người bệnh vẫn có thể sinh hoạt, lao động, học tập được tuy nhiên có giảm sút hơn bình thường. Bệnh tâm thần gồm các loại: • Bệnh loạn tâm thần: tâm thần phân liệt, loạn thần tuổi già ... • Các bệnh tâm căn: rối loạn phân ly (Hysteria), tâm căn suy nhược... • Các bệnh về nhân cách • Các trạng thái chậm phát triển tâm thần Người bệnh tâm thần ở trạng thái kích động có thể có những hành vi gây rối loạn trật tự nơi công cộng, đôi khi có những hành động nguy hiểm như đốt nhà, gây gổ với người khác... Một số bệnh tâm thần nếu không được điều trị kịp thời và đúng, làm cho người bệnh có thể dẫn tới trạng thái sa sút về trí tuệ và sẽ là gánh nặng cho gia đình và xã hội. 4. Liên quan giữa tâm thần học với các ngành khoa học khác Bệnh tâm thần là lĩnh vực nghiên cứu khó khăn, phức tạp vào hàng đầu trong y học, nó đòi hỏi phải áp dụng nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội vào 2
Trang 13
nghiên cứu vì thế nó liên quan với rất nhiều các ngành khoa học khác như toán học, xã hội học, tâm lý học, pháp luật, di truyền học, triết học. Trong y học nó liên quan tới tất các các chuyên khoa đặc biệt là một số chuyên khoa như thần kinh, nội khoa, nội tiết, sinh hoá, giải phẫu… 4.1. Liên quan với bệnh lý các khoa lâm sàng: Với thần kinh học: Trong thực tế, một số bệnh thần kinh có tổn thương tại não bộ ít nhiều đều có những thay đổi về cảm xúc, ý thức, trí nhớ là do tổn thương những vùng chức năng về tâm thần. Ngược lại những bệnh tâm thần nội sinh như tâm thần phân liệt người ta cũng thấy những biến đổi về trương lực cơ, phản xạ da, phản xạ đồng tử. Ngày nay người ta còn thấy những biến đổi cụ thể trên hình ảnh chụp cộng hưởng từ hoặc các phương pháp thăm dò hiện đại khác ở những người mắc bệnh tâm thần. Với nội khoa và chuyên khoa lâm sàng khác: bệnh tâm thần là một bệnh toàn thân, mỗi bệnh tật trên cơ thể đều có thể gây rối loạn tâm thần. Trong đó chúng ta cần chú ý nhiều đến các bệnh tim mạch, nội tiết… thường gây ra những bệnh cảnh rối loạn tâm thần đa dạng, phức tạp. 4.2. Liên quan với khoa cận lâm sàng Với hoá sinh y học: ngày nay người ta đã chứng minh được rằng các hoạt động tâm thần bình thường như cảm xúc, trí nhớ, tri giác… cũng như các hội chứng tâm thần như trầm cảm, loạn cảm, căng trương lực… đều xuất hiện trên cơ sở những biến đổi sinh hoá của các tế bào trong não bộ. Những chất được nhắc đến như các axít amin, catecholamin, serotonin, dopamin, GABA… Với giải phẫu bệnh: trước đây cho rằng bệnh tâm thần là những bệnh không có tổn thương về mặt hình thái của hệ thần kinh, chỉ tồn tại trên những kính hiển vi thông thường. Ngày nay với kính hiển vi điện tử, nhiều tác giả trên thế giới đang nghiên cứu những biến đổi vi thể của hệ thần kinh, kể cả trong các bệnh tâm thần được coi là nội sinh, ví dụ như bệnh Tâm thần phân liệt trước đây chưa hiểu được nhiều về nguyên nhân, nhưng gần đây qua nghiên cứu về gen người ta thấy có những bất thường trong một số gen… Với miễn dịch học: cơ chế tự miễn dịch đang được dùng để giải thích một số bệnh khác nhau, trong đó có các bệnh tâm thần. Nhiều công trình nghiên cứu đang mở những hướng mới trong nghiên cứu nguyên nhân miễn dịch của các bệnh tâm thần. Với di truyền học: ngày nay di truyền học hiện đại đang đi sâu nghiên cứu vào lĩnh vực tâm thần học, căn nguyên của một số bệnh tâm thần đang được nghiên cứu nhất là những trường hợp trí tuệ thiểu năng do rối loạn thể nhiễm sắc. Yếu tố di truyền đang được nghiên cứu rộng rãi trong tâm thần học. Với điện sinh lý và sinh lý thần kinh cao cấp: sinh lý thần kinh cao cấp đã có nhiều đóng góp cho khoa học về các bệnh tâm thần, hiện nay môn điện sinh 3
Trang 14
lý thần kinh đang không ngừng bổ xung những kiến thức mới như sự phát triển của khoa học trong lĩnh vực điện não cho phép nghiên cứu được các vùng chức năng của não bộ. 4.3. Liên quan với các môn khoa học xã hội Có thể thấy rằng sự liên quan giữa các ngành khoa học tự nhiên và khoa học xã hội được thể hiện rõ nhất trong tâm thần học. Là lĩnh vực nghiên cứu giữa các quan điểm, các thuyết về bản chất của hoạt động tâm thần lúc bình thường và khi bị rối loạn. Mối liên quan được thể hiện rõ trong các ngành như triết học, tâm lý, giáo dục, pháp lý… Với triết học: Những vấn đề trong tâm thần học, bản chất của tâm thần, mối liên quan giữa tâm thần và cơ thể, môi trường sống, giữa ý thức và vô thức, giữa hoạt động có ý chí và bản năng… Với tâm lý học: tâm lý học đại cương và tâm lý học y học là cơ sở chủ yếu của tâm thần học, các nghiệm pháp tâm lý có tác dụng lớn trong chẩn đoán các bệnh tâm thần. Với giáo dục học: giáo dục là một trong những biện pháp chữa bệnh tâm thần quan trọng ở các bệnh viện, người thày thuốc cần nắm vững về giáo dục học để uốn nắn lại các em bé bị rối loạn nhân cách, rối loạn tác phong, dạy chữ cho các trường hợp thiểu năng trí tuệ… Với pháp lý: khi người bệnh tâm thần có hành vi xâm phạm vào tài sản, tính mạng của người khác thì cùng với ngành pháp luật người thày thuốc tâm thần phải giám định về mặt pháp lý, đưa ra những nhận định khách quan nhất về bệnh tật giúp cho những nhà nghiên cứu về pháp luật có căn cứ để xem người đó có bệnh tâm thần hay không và những tội lỗi mà họ gây ra có phải là do khi đó bản thân họ không làm chủ được ý nghĩ và hành vi của mình hay không và có phải chịu trách nhiệm về các hành vi đó hay không, ở mức độ nào… 5. Tính phổ biến và tác hại của bệnh tâm thần Trong cuộc sống quá trình phát sinh và phát triển của bệnh tâm thần liên quan đến nhiều yếu tố như công nghệ càng hiện đại, cuộc sống căng thẳng, tốc độ đô thị hoá nhanh, chơi máy tính game online, facebook, ít giao tiếp, ít vận động, môi trường ô nhiễm thì bệnh tâm thần phát sinh và phát triển ngày càng nhiều. Theo thống kê tại một số nước trên thế giới bệnh tâm thần phân liệt chiếm từ 0,3 đến 1% dân số, bệnh tâm căn chiếm từ 5 đến 6% dân số và một số nghiên cứu gần đây còn cho thấy khoảng từ 20-25% dân số ở một số nước trong đó có Việt Nam có những biểu hiện bị rối loạn về tâm lý, tâm thần. Bệnh tâm thần tuy có thể không gây chết người ngay nhưng nó có ảnh hưởng vô cùng lớn đến đời sống xã hội. Nó làm giảm sút khả năng lao động, đôi khi làm rối loạn trật tự xã hội, đảo lộn đời sống trong gia đình. Làm kinh tế gia đình lâm vào tình trạng khó khăn, là gánh nặng về kinh tế cho gia đình và xã 4
Trang 15
hội. Một số người bệnh tâm thần đôi lúc còn là mối nguy hiểm cho xã hội vì không làm chủ được hành động của mình như những người bệnh ở trong trạng thái kích động, đập phá, giết người… 6. Sự khác nhau giữa bệnh tâm thần và bệnh thần kinh Hệ thần kinh có nhiều chức năng chuyên biệt, trong đó có hai chức năng đó là tiếp thu và thực hiện. Bệnh thần kinh cũng do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra làm tổn thương mô thần kinh từ đó gây rối loạn chức năng tiếp thu và thực hiện của con người. Trong bệnh thần kinh ít nhiều đều có thể thấy được những tổn thương về mặt hình thái của mô thần kinh, còn đối với bệnh tâm thần thuần tuý (nội sinh) chưa phát hiện được những biến đổi rõ rệt, đặc hiệu mà chỉ phát hiện được những rối loạn tinh vi tại hệ thần kinh. Có thể phân biệt một cách đơn giản qua một số điểm cơ bản sau đây: Bệnh thần kinh Bệnh tâm thần - Có tổn thương thực thể tại hệ thần kinh - Chưa phát hiện được tổn thương đặc - Người bệnh có biểu hiện vận động khó hiệu tại hệ thần kinh khăn do bị liệt - Vận động tốt - Ăn uống khó khăn - Ăn uống dễ dàng - Không có những ý nghĩ, cảm xúc hành - Có những ý nghĩ, cảm xúc hành vi vi bất thường bất thường 7. Nguyên nhân của các bệnh tâm thần 7.1. Nguyên nhân thực thể • Do tổn thương trực tiếp tại tổ chức não • Chấn thương sọ não • Nhiễm trùng thần kinh: viêm não, viêm màng não, giang mai não, áp xe não… • Do nhiễm độc thần kinh: rượu, thuốc ngủ, ma tuý, chất độc diệt côn trùng, các thuốc tác động lên tâm thần… • Các bệnh mạch máu não: tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, hẹp động mạch cảnh, tai biến mạch máu não… • Các bệnh tổn thương thực thể tại não bộ: u não, teo não… • Các bệnh nội tiết, chuyển hoá và thiếu vitamin… 7.2. Nguyên nhân tâm lý • Loạn thần phản ứng trước các stress về tâm lý, xã hội • Bệnh tâm căn (Hysteria, tâm căn suy nhược, ám ảnh, suy nhược tâm thần…) 7.3. Nguyên nhân do cấu tạo thể chất bất thường và phát triển tâm thần bệnh lý • Các loại trí tuệ thiểu năng bẩm sinh 5
Trang 16
• Các trạng thái nhân cách bệnh 7.4. Nguyên nhân chưa rõ Do sự kết hợp phức tạp giữa nhiều yếu tố khác nhau như di truyền, rối loạn chuyển hoá, tự miễn, cấu tạo thể chất. Các bệnh thường gặp là: • Bệnh tâm thần phân liệt • Bệnh loạn thần hưng trầm cảm • Bệnh động kinh nguyên phát • Bệnh loạn thần tuổi già và trước tuổi già 8. Những yếu tố thuận lợi cho bệnh tâm thần phát sinh 8.1. Yếu tố di truyền: Trong tâm thần học yếu tố di truyền đôi khi là nguyên nhân của một số bệnh tâm thần nhưng cũng có khi chỉ là yếu tố thuận lợi. Một bệnh nào đó có thể xuất hiện trong một gia đình có nhiều người bị, nhưng cũng có thể xuất hiện lần đầu trong một gia đình không có ai bị bệnh. Có khi cả hai bố mẹ đều bị nhưng con cái không bị bệnh. Vì vậy yếu tố di truyền có trường hợp chỉ được xem như một yếu tố thuận lợi thúc đẩy bệnh tâm thần phát sinh mà thôi. 8.2. Nhân cách: Nhân cách là toàn bộ đặc điểm tâm lý của một con người, là tổng hợp những nét độc đáo của một con người, làm cho người này có những đặc điểm khác với người khác. Nhân cách mạnh, bền vững là một nhân tố tốt để chống đỡ bệnh tâm thần, nhất là các bệnh có căn nguyên tâm lý. Khi bị bệnh rồi nếu có nhân cách vững sẽ tạo điều kiện cho bệnh hồi phục nhanh. Nhân cách yếu, không cân đối, kém chịu đựng là cơ sở thuận lợi cho bệnh tâm thần phát triển mạnh hơn và bệnh hồi phục cũng chậm hơn. Nhân cách có khi lại là yếu tố quyết định thể lâm sàng của người bệnh. Ví dụ bệnh tâm căn Hysteria thường xuất hiện ở những người có nhân cách thuộc loại yếu biểu hiện kiểu nghệ sỹ. Một số bệnh tâm thần cũng làm biến đổi nhân cách theo những kiểu riêng như nhân cách kiểu phân liệt, nhân cách kiểu động kinh… 8.3. Lứa tuổi: Mỗi một lứa tuổi có những đặc điểm tâm lý và sinh lý riêng. Trong bệnh tâm thần các đặc điểm lâm sàng có đặc điểm của lứa tuổi. Trẻ em thường phát sinh những ra các trạng thái nhân cách bệnh và bệnh tâm căn do cảm xúc mạnh như lo sợ cao độ, sợ hãi quá mức… Tuổi dậy thì và thanh niên là thời kỳ dễ bộc lộ bệnh tâm thần phân liệt và các trạng thái phản ánh. Tuổi già là tuổi dễ bị bệnh tâm thần do tổn thương thực thể tại các tế bào não (xơ vữa mạch, teo não…) 8.4. Giới tính: 6
Trang 17
Theo thống kê trên toàn thế giới nam giới bị tâm thần nhiều hơn nữ theo tỷ lệ 6/5. Nam giới thường gặp các bệnh như: liệt toàn thể tiến triển, loạn thần do chấn thương sọ não, nhiễm độc rượu, động kinh…còn nữ giới thường gặp các bệnh như tâm căn Hysteria, loạn thần hưng trầm cảm, trầm cảm thoái triển… Đặc biệt phụ nữ thường có những rối loạn tâm thần vào các thời kỳ khác nhau của tuyến sinh dục như dậy thì, hành kinh, sinh đẻ, mãn kinh… 8.5. Tình trạng toàn thân: Khi sức khoẻ bị giảm sút thường có các bệnh tâm thần xuất hiện và ngược lại khi bị bệnh tâm thần cũng ảnh hưởng rất lớn đến sức khoẻ, có khi suy kiệt và tử vong. Chính vì thế nên trong điều trị cần đặc biệt quan tâm đến chăm sóc, nâng cao thể trạng cho người bệnh giúp bệnh tâm thần hồi phục nhanh hơn. 9. Phân loại các rối loạn tâm thần Hiện nay đa số các nước trên thế giới áp dụng bảng phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10 về các rối loạn tâm thần và hành vi (ICD -10) trong đó các rối loạn tâm thần được sắp xếp theo các mã số từ F0 đến F9 F0 Các rối loạn tâm thần thực tổn F1 Các rối loạn tâm thần và hành vi do sử dụng các chất tác động tâm thần F2 Bệnh tâm thần phân liệt; các rối loạn loại phân liệt và các rối loạn hoang tưởng F3 Rối loạn khí sắc ( cảm xúc) F4 Các rối loạn tâm căn có liên quan đến stress và dạng cơ thể F5 Các hội chứng hành vi kết hợp với các rối loạn sinh lý và các nhân tố cơ thể F6 Các rối loạn nhân cách và hành vi ở người thành niên F7 Chậm phát triển tâm thần F8 Các rối loạn về phát triển tâm lý F9 Các rối loạn hành vi và cảm xúc thường khởi phát ở tuổi trẻ em và thanh thiếu niên 10. Một số triệu chứng rối loạn tâm thần thường gặp 10.1. Rối loạn cảm giác tri giác 10.1.1. Rối loạn cảm giác Tăng cảm giác: do ngưỡng kích thích hạ xuống người bệnh có các biểu hiện khi có những kích thích bình thường người bệnh cũng cho là mạnh quá không chịu được như nghe tiếng trống như tiếng bom, ánh sáng bình thường cũng không chịu nổi nên phải nhắm mắt lại… Giảm cảm giác:do ngưỡng kích thích tăng lên nên các kích thích bình thường người bệnh cũng không nhận biết được hoặc nhận biết không rõ, người bệnh cho là ánh sáng quá yếu, tiếng nói quá nhỏ, xa xăm… Loạn cảm giác bản thể: Là những cảm giác rất đa dạng, rất lạ lùng và khó tả, 7
Trang 18
rất khó chịu và nặng nề trong các nội tạng. Thường gặp trong hội chứng nghi bệnh, các trạng thái trầm cảm, người bệnh thường xuyên cảm thấy bứt rứt, đau nhức rất khó chịu trong cơ thể, có thể như kiến bò, đau nhiều chỗ không mô tả được…. 10.1.2. Ảo tưởng Là người bệnh tri giác, cảm nhận sai lệch toàn bộ về một sự vật hiện tượng có thật trong hiện tại khách quan, có nhiều loại ảo tưởng như: ảo tưởng cảm xúc, ảo tưởng lời nói, ảo ảnh kỳ lạ… Khi ở trạng thái hưng cảm người bệnh có ảo tưởng về những sự việc vui vẻ, ví dụ như thấy mọi người tập trung đến chào đón, còn khi ở trạng thái trầm cảm người bệnh có ảo tưởng về những sự việc buồn bã, ủ rũ, cảnh vật cũng trở nên buồn tẻ… Ở người bình thường ảo tưởng cũng có thể xuất hiện trong những điều kiện làm trở ngại quá trình tri giác như: không chú ý đầy đủ, ánh sáng lờ mờ, tiếng nói không rõ ràng, trạng thái cơ thể quá mệt nhọc, quá lo lắng sợ hãi, chờ đợi lâu. Tuy nhiên nó nhanh chóng mất đi khi các trở ngại không còn nữa. Trong các trạng thái bệnh lý người ta chia ra các loại ảo tưởng như: Ảo tưởng cảm xúc: thường xuất hiện trong các trạng thái bệnh lý như lo âu, sợ hãi và trạng thái trầm cảm, hưng cảm. Ảo tưởng lời nói: xuất hiện trong những trạng thái trầm cảm, người bệnh nghe những lời nói thông thường thành những câu tố giác, sỉ vả… Ảo tưởng kỳ lạ: là những ảo tưởng rất phong phú, sinh động và kỳ lạ xuất hiện ngoài ý chí của người bệnh, không phụ thuộc vào biến đổi cảm xúc nó dồn dập đến và thay thế sự việc bên ngoài, người bệnh nhìn vào những chấm sáng trên tường, những đám mây, vết loang lổ trên tường lại thấy chúng biến đổi kỳ dị, thành những hình ảnh quái gở, cảnh tượng sinh động gây thích thú… 10.1.3. Ảo giác Là biểu hiện người bệnh cảm giác tri giác như có thật về một sự vật hiện tượng không hề có trong thực tại khách quan, ảo giác tồn tại hay mất đi không phụ thuộc vào ý muốn của người bệnh, nó có thể kèm theo hay không kèm theo rối loạn về ý thức hoặc rối loạn tư duy. Nó có thể xuất hiện lẫn lộn với sự vật thực hay xuất hiện riêng lẻ. * Theo hình tượng, kết cấu: - Ảo giác thô sơ: ảo giác chưa thành hình, chưa có kết cấu rõ ràng. Ví dụ: Thấy một ánh hào quang, nghe một tiếng rầm rì... - Ảo giác phức tạp: là ảo giác có hình tượng, kết cấu rõ ràng, sinh động. Ví dụ: Thấy người đang đến bắt mình, nghe tiếng người nói trong đầu ra lệnh cho mình... * Theo giác quan: ảo giác thính giác (ảo thính hay còn gọi là ảo thanh), ảo thị, ảo khứu, ảo giác xúc giác, ảo vị và ảo giác nội tạng. 8
Trang 19
* Theo thái độ của người bệnh đối vối ảo giác: - Ảo giác thật: thường được tiếp nhận qua giác quan nên còn gọi là ảo giác tâm thần - giác quan. Người bệnh cảm thấy ảo giác là có thật, tồn tại trong một không gian nhất định, tin tưởng vào tính có thật của ảo giác, không phân biệt được với thực tế khách quan. - Ảo giác giả: khác với ảo giác thật, ảo giác giả không được người bệnh tiếp nhận như là một kích thích có thật từ thực tế bên ngoài, không tiếp nhận qua giác quan, không có tính khách quan mà chúng như là do một người nào đó gây ra hoặc nghe tư duy của mình vang thành tiếng nói trong đầu, loại ảo giác này có tính chi phối hoạt động tâm thần người bệnh, ảo giác giả là một thành phần quan trọng của hội chứng tâm thần tự động, thường gặp trong tâm thần phân liệt . 10.1.4. Các rối loạn tâm lý – giác quan - Tri giác sai thực tại: Là người bệnh tri giác sai một vài thuộc tính của sự vật, hiện tượng, người bệnh vẫn còn nhận biết bản chất của đối tượng tri giác. Các thuộc tính bị biến đổi thường là về kích thước, màu sắc, khoảng cách, cường độ ... ví dụ: người bệnh còn nhận biết đó là cái cửa sổ nhưng lại thấy cửa sổ bị méo mó, kích thước lớn hơn bình thường ... hoặc người bệnh tri giác thấy môi trường trở nên xa lạ, các kích thích ánh sáng, âm thanh trở nên mơ hồ không rõ ràng. Tri giác sai thực tại thường đi kèm với giải thể nhân cách. - Giải thể nhân cách: Theo bảng phân loại bệnh quốc tế (ICD-10) thì tri giác sai thực tại và giải thể nhân cách được ghép chung vào một chẩn đoán F48.1 trong mục các rối loạn tâm căn. Các triệu chứng giải thể nhân cách xuất hiện nhanh, kéo dài từ vài phút đến nhiều giờ rồi biến mất dần, thường gặp ở người trưởng thành, hiếm khi xảy ra ở những người trên 40 tuổi, với một bệnh cảnh theo ICD-10 thì người bệnh than phiền rằng có một sự biến đổi về tính chất hoạt động tâm thần của người bệnh về mặt cơ thể cũng như môi trường chung quanh, người bệnh thấy chúng trở nên không thực, xa xôi như “người máy”, người bệnh không còn làm chủ tư duy cũng như không làm chủ được khả năng tái hiện ký ức của mình, người bệnh thấy rằng các cử động, tác phong không còn thực sự là của mình nữa, người bệnh thấy mình như là một cái xác không hồn, cơ thể như bị tách rời hoặc trở nên bất thường, người bệnh thấy cuộc sống chung quanh như thiếu màu sắc, trở nên nhân tạo hoặc tất cả như là một vở kịch mà mỗi người sắm một vai. Trong một số trường hợp người bệnh có cảm tưởng như là tự quan sát được mình từ xa, một số trường hợp khác thì có cảm giác như mình đã chết, thường gặp là trạng thái mất cảm xúc . Các rối loạn tri giác sai thực tại - giải thể nhân cách thường kết hợp với 9
Trang 20
nhau, xuất hiện trong bối cảnh bệnh lý tâm căn, trầm cảm, rối loạn sợ, rối loạn ám ảnh cưỡng bức, hoặc ở người bình thường khi bị mệt mỏi, bị cách ly giác quan, do nhiễm độc các chất gây ảo giác. 10.2. Rối loạn tư duy 10.2.1. Rối loạn ngôn ngữ Đây là loại rối loạn tâm thần rất đa dạng và có nhiều biểu hiện như người bệnh nói nhanh, nói chậm, không nói, nói hỗn độn, nói ngắt quãng, nói lải nhải, nói một mình, nói tay đôi tưởng tượng, nói giả giọng địa phương, giả giọng nước ngoài, nói đảo lộn ngữ pháp, tự đặt ra tiếng nói riêng mà người bình thường không hiểu được. Tuỳ theo từng loại rối loạn mà người ta chia ra thành các loại như: - Theo nhịp độ ngôn ngữ: + Nhịp nhanh : ngôn ngữ hay tư duy phi tán, tư tuy dồn dập, tư duy hổ lốn. + Nhịp chậm : tư duy chậm chạp, tư duy ngắt quãng, tư duy lai nhai, tư duy định hình. - Theo hình thái phát ngôn: nói một mình, nói tay đôi tưởng tượng, trả lời bên cạnh, không nói, nói lặp lại, nhại lời, đáp lặp lại, cơn xung động lời nói. - Theo kết cấu ngôn ngữ: Rối loạn kết âm và phát âm: nói khó, nói thì thào, nói giọng mũi, nói lắp, giả giọng địa phương, giả giọng nước ngoài, có tiếng ký sinh khi nói chuyện vừa nói vừa khụt khịt, ngôn ngữ phân liệt, ngôn ngữ rời rạc, không liên quan, chơi chữ, chơi ngữ pháp, từ bịa đặt, đặt tiếng nói riêng… - Theo ý nghĩa, mục đích của ngôn ngữ: suy luận bệnh lý, tư duy hai chiều, tư duy tự kỷ, tư duy tượng trưng. 10.2.2. Ý tưởng ám ảnh Là những ý tưởng không phù hợp với thực tế, người bệnh biết nói là sai, tự đấu tranh để xua đuổi nó nhưng không xua đuổi được, ý tưởng ám ảnh luôn xuất hiện trong ý thức người bệnh với tính chất cưỡng bách. Ví dụ: người thợ may có ý tưởng ám ảnh là bỏ quên kim khâu hay vải vụn trong đường khâu, luôn luôn tháo đường khâu để xem lại. Ý tưởng ám ảnh ít khi xuất hiện riêng lẻ, mà thường kết hợp với nhiều hiện tượng ám ảnh khác để hình thành những hội chứng ám ảnh bao gồm: ý tưởng ám ảnh, lo sợ ám ảnh, xu hướng hay hành vi ám ảnh. * Ý tưởng ám ảnh: - Suy luận ám ảnh: người bệnh luôn luôn phải suy nghĩ về những vấn đề không có ý nghĩa, không thể giải quyết được. Ví dụ: tại sao trái đất lại hình cầu nếu trái đất hình trụ sẽ ra sao? - Tính toán ám ảnh: người bệnh luôn phải bận tâm với những tính toán vô ích. Ví dụ: cứ phải đếm số của sổ của mỗi nhà, đếm biển số nhà trên đường 10
Hiển thị 20 trang đầu. Tải tài liệu để xem đầy đủ.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!