TIẾP TỤC HOÀN THIỆN THẾ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA (Tài liệu bồi dưỡng thi nâng ngạch chuyên viên cao cấp khối Đảng, đoàn thể năm 2011) I. THỊ TRƯỜNG VÀ NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 1. Thị trường Có rất nhiều quan niệm, khái niệm khác nhau về thị trường đang được sử dụng trên thế giới. Sự khác nhau đó, chủ yếu là do cách diễn đạt hoặc do đặc thù của từng quốc gia, mà có sự nhấn mạnh yếu tố này hay yếu tố khác, nhưng hầu như các nội dung cơ bản của các khái niệm là thống nhất. Người ta thường đưa ra các quan niệm về thị trường theo nghĩa rộng và thị trường theo nghĩa hẹp. Thị trường theo nghĩa rộng là chỉ các hiện tượng kinh tế, các quan hệ kinh tế được phản ảnh thông qua trao đổi và lưu thông hàng hoá, cùng với mối quan hệ giữa người với người trong các quan hệ kinh tế, tạo ra sự liên kết với nhau, thúc đẩy nhau phát triển. Thị trường theo nghĩa hẹp là chỉ các khu vực, không gian trao đổi hàng hoá. Sự phát triển của thị trường luôn gắn liền với phát triển sản xuất hàng hoá. Trình độ phát triển sản xuất và trao đổi hàng hoá đến mức độ nào, thì trình độ phát triển thị trường đến mức độ đó. Trên các quan niệm đó, người ta đưa ra khái niệm về thị trường như sau: “Thị trường là nơi trao đổi hàng hoá được sản xuất và hình thành trong quá trình sản xuất và trao đổi hàng hoá cùng với mọi quan hệ kinh tế giữa người với người liên kết với nhau thông qua trao đổi hàng hoá” 1 . Thị trường bao gồm các yếu tố sau: a) Chủ thể thị trường là chỉ chủ thể pháp nhân và thể nhân kinh tế có quyền tự chủ, tự quyết định quá trình kinh doanh. Chủ thể thị trường, có tư cách pháp nhân kinh tế độc lập, có chức năng tự tổ chức, tự điều tiết, tự ràng buộc. Chủ thể thị trường là các doanh nghiệp, hoặc cá nhân tham gia sản xuất kinh doanh, giao dịch (mua bán) hàng hoá và dịch vụ. Như vậy, chủ thể thị trường là pháp nhân và thể nhân kinh tế độc lập, tự chủ kinh doanh, tự chịu 1 Đại từ điển kinh tế thị trường, Viện nghiên cứu và phổ biến tri thức Bách Khoa, H,1998, tr.114. 2 trách nhiệm trước pháp luật về các hành vi kinh tế của mình và chịu trách nhiệm lỗ, lãi trong kinh doanh. Chủ thể thị trường có các đặc trưng sau: - Mỗi chủ thể thị trường đều có tính độc lập trong mọi hoạt động sản xuất kinh doanh, hoạt động tiêu dùng và các hành vi kinh tế khác của mình, không chịu sự can thiệp trực tiếp và sự cưỡng chế của Chính phủ, nếu không vi phạm pháp luật. - Các chủ thể thị trường đều hướng vào thực hiện mục tiêu lợi nhuận - Trong nền kinh tế thị trường, các chủ thể độc lập hợp thành mối liên kết nhất định với trách nhiệm, quyền hạn và lợi ích của mỗi chủ thể thị trường. - Mọi chủ thể thị trường phải tự điều chỉnh hoạt động cho phù hợp với tín hiệu của thị trường, lấy thị trường làm vũ đài hoạt động và chủ thể nào thích ứng với môi trường thị trường thì tồn tại, chủ thế nào không thích ứng được sẽ bị thải loại. b) Đối tượng trao đổi trên thị trường là sản phẩm hữu hình hoặc vô hình, sản phẩm tồn tại trên thực tế hoặc sản phẩm sẽ có trong tương lai. Sự trao đổi trên thị trường phụ thuộc vào quan hệ cung - cầu. Căn cứ vào đặc tính của đối tượng trao đổi trên thị trường, có thể chia ra nhiều loại thị trường như: Thị trường hàng hoá và dịch vụ (bao gồm hàng hoá tiêu dùng, tư liệu sản xuất, dịch vụ cho đời sống, dịch vụ cho sản xuất); thị trường lao động; thị trường tài chính; thị trường bất động sản; thị trường khoa học - công nghệ, … Quy mô phát triển của hàng hoá trao đổi trên thị trường phản ánh quy mô, tốc độ phát triển kinh tế của một quốc gia. c) Giới trung gian thị trường là môi giới và là chiếc cầu hữu hình hoặc vô hình liên kết giữa các chủ thể thị trường. Giới trung gian thị trường bao gồm: môi giới giữa người sản xuất với người sản xuất; giữa người tiêu dùng với người tiêu dùng; giữa người sản xuất với người tiêu dùng. Trong kinh tế thị trường, giá cả, cạnh tranh, thông tin thị trường, người trung gian giao dịch, trọng tài giao dịch... đều có vai trò quan trọng trên thị trường. Vì vậy, khi xây dựng thể chế kinh