1 Chuyªn ®Ò 9 ThuÕ vµ qu¶n lý thuÕ n©ng cao 1. Những vấn đề chung về thuế 1.1. Nguồn gốc của thuế Lịch sử phát triển của xã hội loài ngƣời đã chứng minh rằng thuế ra đời là một sự cần thiết khách quan gắn liền với sự ra đời, tồn tại và phát triển của Nhà nƣớc. Nhà nƣớc là một tổ chức chính trị, đại diện quyền lợi cho giai cấp thống trị, thi hành các chính sách do giai cấp thống trị đặt ra để cai trị xã hội. Để có nguồn lực vật chất bảo đảm cho sự tồn tại và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình, Nhà nƣớc phải dùng quyền lực chính trị vốn có để huy động một bộ phận của cải của xã hội. Việc huy động tập trung nguồn của cải xã hội vào trong tay Nhà nƣớc có thể thực hiện bằng nhiều cách khác nhau: đóng góp bắt buộc, vận động dân đóng góp tự nguyện hoặc vay, trong đó, biện pháp huy động, tập trung của cải có tính bắt buộc đối với mọi thành viên trong xã hội đƣợc gọi là thuế. Thuế luôn gắn liền với sự tồn tại và phát triển của Nhà nƣớc, song quan niệm về thuế và việc sử dụng công cụ thuế mỗi thời một khác. Trong chế độ phong kiến và giai đoạn đầu của nhà nƣớc tƣ sản thuế đóng vai trò huy động nguồn lực tài chính tối thiểu để nuôi sống bộ máy Nhà nƣớc, đáp ứng nhu cầu chi tiêu cho quốc phòng, an ninh. Sau cuộc khủng hoảng kinh tế những năm 1929 – 1933, vai trò của Nhà nƣớc đã có sự thay đổi: Nhà nƣớc cần can thiệp vào hoạt động kinh tế bằng cách lập ra các chƣơng trình đầu tƣ lớn và thực hiện tái phân phối tổng sản phẩm xã hội thông qua công cụ ngân sách nhà nƣớc. Lúc này, thuế đƣợc Nhà nƣớc sử dụng nhƣ là một công cụ để điều chỉnh nền kinh tế. Cùng với việc mở rộng các chức năng của Nhà nƣớc và sự phát triển các quan hệ hàng hoá tiền tệ, các hình thức thuế ngày càng phong phú hơn, công tác quản lý thuế ngày càng đƣợc hoàn thiện hơn và thuế đã trở thành một công cụ quan trọng, có hiệu quả của nhà nƣớc để tác động đến đời sống kinh tế xã hội của đất nƣớc. Bàn về mối liên hệ giữa thuế và Nhà nƣớc, Mác viết “Thuế là cơ sở kinh tế của bộ máy Nhà nước, là thủ đoạn đơn giản để kho bạc thu được tiền hay tài sản của người dân để dùng vào việc chi tiêu của Nhà nước 1 ”. Ang-ghen cũng đã viết: “Để duy trì quyền lực công cộng, cần phải có đóng góp của công dân cho Nhà nước, đó là thuế má 2 ”. Tóm lại, điểm qua quá trình phát triển của xã hội cho thấy: thuế và Nhà nƣớc là hai phạm trù lịch sử gắn bó hữu cơ với nhau: Nhà nƣớc tồn tại tất yếu phải có thuế; ngƣợc lại, thuế bảo đảm cơ sở vật chất cho sự hoạt động và phát triển của Nhà nƣớc. 1.2. Khái niệm và đặc điểm của thuế Ra đời và tồn tại cùng với Nhà nƣớc, từ đó đến nay, thuế đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài và khái niệm về thuế cũng không ngừng đƣợc hoàn thiện. Theo các nhà kinh điển, “Thuế là cái mà Nhà nước thu của dân nhưng không bù lại” và “thuế cấu thành nên nguồn thu của Chính phủ, nó được lấy ra từ sản phẩm của 1 Mác-Ang-ghen tuyển tập, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1961, tập 2. 2 Ang-ghen, Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tƣ hữu và Nhà nƣớc, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1962. JB.com.vn 2 đất đai và lao động trong nước, xét cho cùng thì thuế được lấy ra từ tư bản hay thu nhập của người chịu thuế 3 ”. Theo nhà kinh tế học Gaston Jeze trong cuốn “Tài chính công4 ” đã đƣa ra một khái niệm cổ điển nhất và cũng nổi tiếng nhất về thuế. Theo tác giả, “Thuế là một khoản trích nộp bằng tiền, có tính chất xác định, không hoàn trả trực tiếp do các công dân đóng góp cho Nhà nước thông qua con đường quyền lực nhằm bù đắp những chi tiêu của Nhà nước”. Theo thời gian, khái niệm cổ điển này đến nay đã đƣợc bổ sung, chỉnh sửa và hoàn thiện nhƣ sau: “Thuế là một khoản trích nộp bằng tiền, có tính chất xác định, không hoàn trả trực tiếp do các công dân đóng góp cho Nhà nước thông qua con đường quyền lực nhằm bù đắp những chi tiêu của Nhà nước trong việc thực hiện các chức năng kinh tế-xã hội của Nhà nước”. Trên góc độ phân phối thu nhập, ngƣời ta đƣa ra khái niệm thuế nhƣ sau: Thuế là hình thức phân phối và phân phối lại tổng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân nhằm hình thành nên qu