Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Luật học 28 (2012) 42‐48 42 Một số suy nghĩ về hình phạt tử hình trong Luật hình sự Việt Nam Nguyễn Ngọc Chí** Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 144 Xuân Thuỷ, Hà Nội, Việt Nam Nhận ngày 10 tháng 02 năm 2012 Tóm tắt. Từ việc nghiên cứu các xu hướng của việc duy trì hay bãi bỏ hình phạt tử hình và các quy định về hình phạt tử hình trong lịch sử và Bộ luật hình sự năm 1999 hiện hành, tác giả đã đặt ra một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hình phạt này, đặc biệt là vấn đề loại bỏ hay duy trì hình phạt tử hình trong Luật hình sự cần được tiến hành thông qua thủ tục trưng cầu ý dân. 1. * Hình phạt tử hình đã tồn tại trong Luật hình sự Việt Nam với cả ngàn năm lịch sử từ khi hình thành nhà nước, khi pháp luật chưa thành văn cho tới tận bây giờ. Dưới các triều đại phong kiến Việt Nam, hình phạt tử hình không những được coi là biểu tượng thể hiện uy quyền của nhà nước mà còn là phương tiện trả thù của người bị hại thông qua nhà nước đối với người phạm tội theo kiểu “nợ máu phải trả bằng máu”. Vì vậy, hình phạt tử hình phù hợp với lòng dân, thỏa mãn đòi hỏi được trả thù và phù hợp tư tưởng đạo đức, lễ giáo của xã hội phong kiến. “Hình phạt tử hình đã được áp dụng từ thời cổ đại và được ghi nhận trong những văn kiện cổ xưa nhất của nhân loại hiện còn lưu giữ được. Thêm vào đó, nhiều phong tục tập quán còn tồn tại ở một số bộ lạc hiện nay cũng cho thấy hình phạt tử hình đã là một phần trong cơ chế tư pháp của xã hội loài người ngay từ thuở sơ khai”. Không riêng gì Việt Nam mà tất cả các triều đại phong kiến trên thế giới đều qui định hình phạt tử hình trong luật hình sự của mình. Chẳng những qui định hình phạt tử hình mà người ta còn nghĩ ra các hình thức thi hành hình phạt tử hình sao cho dã man nhất và phân biệt được đẳng cấp của người bị áp dụng hình ______ * ĐT: 84-4-37547512. E-mail: chinn1957@yahoo.com phạt tử hình. Hẳn mọi người đều biết có “tử tội” cứ khăng khăng đòi được chết bằng “hổ đầu trảm” chứ nhất định không chịu chết bởi “cẩu đầu trảm” như lời phán quyết của Bao đại nhân chỉ vì lý do trước khi bị kết tội anh ta là quan đại thần trong Triều. Thật là bi hài, nhưng nó phản ánh tính thâm căn cố đế của xã hội đẳng cấp phong kiến, đến lúc chết cũng không sợ chết mà chỉ sợ chết không đúng với phẩm vị của mình được Nhà vua phong tặng. Chuyển sang chế độ thực dân do Pháp cai trị hình phạt tử hình vẫn được duy trì và được coi là công cụ hữu hiệu đàn áp những người chống lại chế độ cai trị hà khắc bằng những cách thức dã man mang tính chất khủng bố tinh thần, mà máy chém là một trong những ví dụ sinh động về tính dã man của công cụ thi hành hình phạt tử hình do thực dân Pháp áp dụng trong suốt gần một thế kỷ cai trị đất nước ta. Cách mạng tháng Tám thành công, Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời mang lại độc lập cho đất nước, tự do, hạnh phúc cho nhân dân và đã có nhiều cải cách mang tính chất cách mạng nhưng hình phạt tử hình vẫn được tồn tại trong Luật hình sự từ đó tới nay. Hình phạt này đã và đang tồn tại trong các đạo luật hình sự của nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam qua các thời kỳ, tuy đã có xu hướng thu hẹp phạm vi và nhân đạo hơn. Nhìn ra thế giới, hình phạt tử hình vẫn được duy N.N. Chí / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Luật học 28 (2012) 42‐48 43 trì ở phần đông các quốc gia kể cả ở những quốc gia có sự phát triển cao trên nhiều lĩnh vực. Như vậy, sự tồn tại của hình phạt tử hình trong hệ thống hình phạt có qui luật tồn tại riêng, không thể bỗng chốc có thể xóa bỏ ngay được. Đã có rất nhiều nghiên cứu về hình phạt tử hình, mà cụ thể là nghiên cứu về sự tồn tại của hình phạt tử hình trong hệ thống hình phạt. Về cơ bản có hai quan điểm: (1) Quan điểm xóa bỏ hình phạt tử hình cho rằng việc duy trì hình phạt tử hình là không nhân đạo, là sự vi phạm nhân quyền vì đã tước bỏ quyền thiêng liêng nhất của con người là quyền được sống cho dù với bất kỳ lý do nào; Duy trì hình phạt tử hình sẽ không còn điều kiện giáo dục, cải tạo người phạm tội do đó mục đích của hình phạt không đạt được; Người bị á