TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI VIỆN TOÁN ỨNG DỤNG & TIN HỌC TS. BÙI XUÂN DIỆU Bài Giảng GIẢI TÍCH III (lưu hành nội bộ) CHUỖI - PHƯƠNG TRÌNH VI PHÂN - PHƯƠNG PHÁP TOÁN TỬ LAPLACE Tóm tắt lý thuyết, Các ví dụ, Bài tập và lời giải Hà Nội - 2017 (bản cập nhật Ngày 28 tháng 8 năm 2017)
Tập Bài giảng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện và có thể chứa những lỗi đánh máy, những lỗi kí hiệu và những chỗ sai chưa được kiểm tra hết. Tác giả mong nhận được sự đóng góp ý kiến để tập Bài giảng được hoàn thiện. Mọi ý kiến đóng góp xin gửi về địa chỉ “dieu.buixuan@hust.edu.vn” Hà Nội, Ngày 28 tháng 8 năm 2017.
MỤC LỤC Mục lục. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 Chương 1 . Chuỗi (11LT+11BT) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1 Đại cương về chuỗi số . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 2 Chuỗi số dương . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.1 Tiêu chuẩn tích phân . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.2 Các tiêu chuẩn so sánh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2.3 Tiêu chuẩn d’Alambert . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 2.4 Tiêu chuẩn Cauchy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 2.5 Tiêu chuẩn d’Alambert vs Tiêu chuẩn Cauchy . . . . . . . . . . . . . 21 2.6 Bài tập ôn tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 3 Chuỗi số với số hạng có dấu bất kì . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 3.1 Chuỗi hội tụ tuyệt đối, bán hội tụ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 3.2 Chuỗi đan dấu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 3.3 Hội tụ tuyệt đối vs Bán hội tụ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 3.4 Phép nhân chuỗi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 3.5 Khi nào dùng tiêu chuẩn nào? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 3.6 Ví dụ về chuỗi bán hội tụ không phải là chuỗi đan dấu . . . . . . . . 35 3.7 Bài tập ôn tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4 Chuỗi hàm số . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 4.1 Chuỗi hàm số hội tụ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 4.2 Chuỗi hàm số hội tụ đều . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 4.3 Các tính chất của chuỗi hàm số hội tụ đều . . . . . . . . . . . . . . . . 46 4.4 Một số chú ý về chuỗi hàm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 4.5 Bài tập ôn tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 5 Chuỗi lũy thừa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 5.1 Các tính chất của chuỗi lũy thừa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 5.2 Khai triển một hàm số thành chuỗi lũy thừa . . . . . . . . . . . . . . 58 1
2 MỤC LỤC 5.3 Khai triển Maclaurin một số hàm số sơ cấp . . . . . . . . . . . . . . . 60 5.4 Ứng dụng của chuỗi lũy thừa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 5.5 Bài tập ôn tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 6 Chuỗi Fourier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 6.1 Chuỗi lượng giác & chuỗi Fourier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 6.2 Khai triển một hàm số thành chuỗi Fourier . . . . . . . . . . . . . . . 71 6.3 Khai triển hàm số chẵn, hàm số lẻ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 6.4 Khai triển hàm số tuần hoàn với chu kỳ bất kỳ . . . . . . . . . . . . . 78 6.5 Khai triển chuỗi Fourier hàm số trên đoạn [a, b] bất kì . . . . . . . . . 80 6.6 Bài tập ôn tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Chương 2 . Phương trình vi phân (11 LT + 12 BT) . . . . . . . . . . . . . . 85 1 Các khái niệm mở đầu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 2 Phương trình vi phân cấp một . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 2.1 Đại cương về phương trình vi phân cấp một . . . . . . . . . . . . . . . 88 2.2 Các phương trình khuyết . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 2.3 Phương trình vi phân với biến số phân ly . . . . . . . . . . . . . . . . 90 2.4 Phương trình vi phân đẳng cấp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 2.5 Phương trình đưa được về phương trình đẳng cấp . . . . . . . . . . . 91 2.6 Phương trình vi phân tuyến tính . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 2.7 Phương trình Bernoulli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 2.8 Phương trình vi phân toàn phần . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 2.9 Thừa số tích phân . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 2.10 Bài tập ôn tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 3 Phương trình vi phân cấp hai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 3.1 Đại cương về phương trình vi phân cấp hai . . . . . . . . . . . . . . . 99 3.2 Các phương trình khuyết . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 3.3 Phương trình vi phân tuyến tính cấp hai . . . . . . . . . . . . . . . . 101 3.4 Phương trình vi phân tuyến tính cấp hai có hệ số hằng số . . . . . . . 108 3.5 PTVP tuyến tính đưa được về PTVP tuyến tính với hệ số hằng . . . . 112 3.6 Phương trình Euler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 3.7 Phương trình Chebysev . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 3.8 Đọc thêm: Phương pháp đặc trưng giải PTVP tuyến tính cấp n với hệ số hằng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 3.9 Bài tập ôn tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 4 Đại cương về hệ phương trình vi phân cấp một . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 4.1 Các loại nghiệm của hệ PTVP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 4.2 Mối liên hệ giữa PTVP cấp n và hệ n PTVP cấp một . . . . . . . . . . 119 5 Hệ phương trình vi phân tuyến tính cấp một . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 2
MỤC LỤC 3 5.1 Hệ PTVP TT cấp một thuần nhất . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 5.2 Hệ PTVP TT cấp một không thuần nhất . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5.3 PP biến thiên hằng số giải hệ PTVP TT cấp một . . . . . . . . . . . . 123 6 Hệ PTVP TT thuần nhất với hệ số hằng số . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 6.1 Phương pháp đặc trưng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 6.2 Phương pháp khử . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 6.3 Bài tập ôn tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 Chương 3 . Phương pháp toán tử Laplace (8 LT + 7 BT) . . . . . . . . . . . 131 1 Phép biến đổi Laplace và phép biến đổi ngược . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 1.1 Phép biến đổi Laplace . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 1.2 Phép biến đổi Laplace nghịch đảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 2 Phép biến đổi của bài toán với giá trị ban đầu . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 2.1 Phép biến đổi của đạo hàm, nghiệm của bài toán giá trị ban đầu . . . 137 2.2 Phép biến đổi Laplace của hàm số f(t) có dạng f(t) = tg(t) . . . . . . 139 2.3 Phép biến đổi Laplace của tích phân . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 3 Phép tịnh tiến và phân thức đơn giản . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 3.1 Phép tịnh tiến . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 3.2 Phép biến đổi Laplace ngược của các hàm phân thức . . . . . . . . . . 142 4 Đạo hàm, tích phân và tích các phép biến đổi . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 4.1 Tích chập - Phép biến đổi Laplace của tích chập . . . . . . . . . . . . 146 4.2 Vi phân của phép biến đổi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 4.3 Tích phân của phép biến đổi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 4.4 Phép biến đổi Laplace của hàm Heaviside và tịnh tiến trên trục . . . 150 4.5 Bài toán giá trị ban đầu đối với PTVP có hệ số là hàm số . . . . . . . 152 Phụ lục . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 Chương A . Tiêu chuẩn so sánh cho chuỗi số bất kì . . . . . . . . . . . . . 155 Chương B . Một số tiêu chuẩn hội tụ hay - độc đáo - dễ chứng minh . . . . . 163 Chương C . Một số tiêu chuẩn hội tụ mạnh hơn d’Alembert và Cauchy. . . . 167 1 lim an+1 = 1 và các tiêu chuẩn mạnh hơn tiêu chuẩn d’Alembert . . . . . . 167 n→+∞ √an 2 lim n an = 1 và các tiêu chuẩn mạnh hơn tiêu chuẩn Cauchy . . . . . . . . 170 n→+∞ 3
1 CHƯƠNG CHUỖI (11LT+11BT) §1. ĐẠI CƯƠNG VỀ CHUỖI SỐ Định nghĩa 1.1. Cho {an}∞n=1 là một dãy số. Tổng vô hạn a1 + a2 + · · · + an + · · · ∑∞ được gọi là một chuỗi số và được kí hiệu là an, trong đó an được gọi là số hạng tổng quát n=1 và Sn = a1 + a2 + · · · + an được gọi là tổng riêng thứ n. ∑∞ i) Nếu dãy số {Sn} là hội tụ và lim Sn = S tồn tại, thì ta nói chuỗi số an là hội tụ và n→∞ n=1 có tổng bằng S và viết ∑∞ an = S. n=1 ∑∞ ii) Ngược lại, ta nói chuỗi số an là phân kỳ. n=1 Ví dụ 1.1. Hãy xét ví dụ trực quan đầu tiên về chuỗi số là như sau. Chúng ta bắt đầu với khoảng [0,1]. Chia đôi khoảng này ra thì ta được hai khoảng là [0,1/2] và (1/2,1], mỗi khoảng có độ dài bằng 1/2. Sau đó ta lại tiếp tục chia đôi khoảng [0,1/2], thì ta sẽ được hai khoảng, mỗi khoảng có độ dài bằng 1/4. Tiếp tục kéo dài quá trình này ta sẽ được chuỗi số sau: 1 1 1 1 = + + · · · + + · · · 2 4 2n Ví dụ 1.2. Xét chuỗi số sau: 1 + 2 + · · · + n + · · · 5
6 Chương 1. Chuỗi (11LT+11BT) Chuỗi số này có tổng riêng thứ n bằng n(n+ 1)/2 nên tiến ra vô cùng khi n tiến ra vô cùng. Nói cách khác, chuỗi số này là phân kỳ. ∑∞ Ví dụ 1.3. Xét sự hội tụ và tính tổng (nếu có) của chuỗi cấp số nhân aqn = a + aq + n=0 aq2 + · · · Ta có S = a + aq + · · · + aqn−1 n qS = aq + aq2 + · · · + aqn n Do đó S = a1−qn (q 6= 1) và n 1−q a nếu |q| < 1 lim S = 1−q n n→∞ ∞ nếu |q| > 1. • Trường hợp q = 1 dễ thấy chuỗi số đã cho phân kỳ vì có tổng riêng thứ n bằng an. 0, nếu n chẵn, • Trường hợp q = −1 ta có Sn = nên không tồn tại lim Sn. n→+∞ a, nếu n lẻ Kết luận: chuỗi cấp số nhân đã cho hội tụ và có tổng bằng a nếu |q| < 1 và phân kỳ nếu 1−q |q| ≥ 1. Ví dụ 1.4. Viết số thực sau 2.317 = 2.3171717. . . dưới dạng phân số. 17 17 17 2.317 = 2.3 + + + + · · · 103 105 107 Sau số hạng đầu tiên thì chuỗi đã cho là một cấp số nhân với a = 17 và q = 1 . Do đó 103 102 17 1147 2.317 = 103 = . 1 − 1 495 102 ∑∞ Ví dụ 1.5. Chứng minh rằng chuỗi số sau hội tụ và tính 1 . Trước hết ta phân tích n(n+1) n=1 1 = 1 − 1 . Ta có n(n+1) n n+1 1 1 1 Sn = + + · · · + 1 · 2 2 · 3 n(n + 1) ( ) ( ) ( ) 1 1 1 1 1 1 = − + − + · · · − 1 2 2 3 n n + 1 1 = 1 − . n + 1 Do đó lim Sn = 1. n→+∞ 6
1. Đại cương về chuỗi số 7 Định lý 1.1 (Điều kiện cần để chuỗi hội tụ). ∑∞ Nếu chuỗi số an là hội tụ, thì lim an = 0. n=1 n→+∞ ∑∞ Chứng minh. Đặt Sn = a1 + a2 + · · · + an, ta có an = Sn − Sn−1. Vì an hội tụ nên dãy số n=1 {S }∞ là hội tụ. Đặt lim S = S. Vì n − 1 → ∞ khi n → ∞ nên lim S = S. Do đó n n=1 n n−1 n→+∞ n→+∞ lim an = lim (Sn − Sn−1) = lim Sn − lim Sn−1 = S − S = 0. n→+∞ n→+∞ n→+∞ n→+∞ Chú ý 1.1. 1. Mệnh đề đảo của Định lý 1.1 là không đúng. Chẳng hạn như chuỗi điều hòa sau đây ∑∞ 1 có lim 1 → 0 khi n → ∞, nhưng chuỗi này là phân kỳ (Xem Ví dụ 2.1 dưới n n→+∞ n n=1 đây). 2. Định lý 1.1 cho chúng ta một điều kiện đủ để kiểm tra một chuỗi là phân kỳ. Cụ thể, nếu lim an không tồn tại hoặc lim an 6= 0 thì chuỗi đã cho là phân kỳ. Chẳng n→+∞ n→+∞ ∑∞ hạn như chuỗi số sau đây n có lim n = 1 nên chuỗi đã cho là phân kỳ. Tuy 2n+1 n→+∞ 2n+1 2 n=1 nhiên lưu ý rằng nếu lim an = 0 thì chúng ta chưa có kết luận gì về tính hội tụ của n→+∞ ∑∞ chuỗi an. n=1 3. Thay đổi một số số hạng đầu tiên của một chuỗi thì không làm ảnh hưởng đến tính ∑∞ ∑∞ hội tụ hay phân kì của chuỗi số đó. Chẳng hạn như hai chuỗi số an và an sẽ n=1 n=2016 có cùng tính chất hội tụ hoặc phân kỳ. +∑∞ ( 1) Ví dụ 1.1. Chuỗi nln 1 + là phân kì bởi vì khi n → ∞ n=1 n ( 1) un = nln 1 + → 1 n Ví dụ 1.2 (Giữa kì, K61). Xét sự hội tụ của các chuỗi số ∑∞ ∑∞ a) (−1)n−1 cos 1 . b) (−1)n−1 cos 2 . n n n=1 n=1 ∑∞ ∑∞ Định lý 1.2 (Các phép toán trên chuỗi số hội tụ). Nếu an và bn là các chuỗi số n=1 n=1 ∑∞ hội tụ, thì chuỗi số (αan + βbn) cũng là một chuỗi số hội tụ và n=1 ∑∞ ∑∞ ∑∞ (αan + βbn) = α an + β bn. n=1 n=1 n=1 7
8 Chương 1. Chuỗi (11LT+11BT) ∑∞ ( ) Bài tập 1.1. Chứng minh rằng chuỗi số sau hội tụ và tính 2016 + 2017 . n(n+1) 2n n=1 Bài tập 1.2. Xác định xem chuỗi sau đây là hội tụ hay phân kỳ. Nếu nó hội tụ, tính tổng của chúng. ∑∞ ∑∞ ∑∞ (a) 2 (c) en (e) 1 n=2 n2−1 n3 ( )n 1+ 2 n=1 n=1 3 ∑∞ ∑∞ ( ) ∑∞ (b) ln n (d) ln n2+1 (f) 1 . n+1 2n2+3 n3−n n=1 n=1 n=2 [Gợi ý] (a) Tách 2 = 1 − 1 . n2−1 n−1 n+1 (b) Tách ln n = lnn − ln(n + 1). n+1 (c) Chứng minh lim en = ∞ (bằng cách chuyển qua giới hạn của hàm số lim ex = ∞). n→∞ n3 n→∞ x3 Chuỗi đã cho phân kì. (d) Chứng minh lim a = ln 1. Chuỗi đã cho phân kì. n 2 n→∞ (e) Chứng minh lim an = 1. Chuỗi đã cho phân kì. n→∞ [ ] (f) Tách 1 = 1 = 1 1 − 1 . n3−n (n−1)n(n+1) 2 (n−1)n n(n+1) Bài tập 1.3. Xét sự hội tụ và tính tổng (nếu có) của các chuỗi sau ( ) ( ) ( ) (a) 1 + 1 + 1 + 1 + · · · + 1 + 1 + · · · 2 3 22 32 2n 3n (b) 1 + 1 + · · · 1.2.3 2.3.4 (c) 1 + 2 + · · · + n + · · · 9 225 (2n−1)2(2n+1)2 [Gợi ý] ∑∞ ∑∞ (a) Viết chuỗi số đã cho thành tổng của hai chuỗi cấp số nhân (hội tụ) 1 + 1 . 2n 3n n=1 n=1 [ ] (b) Tách 1 = 1 1 − 1 . n(n+1)(n+2) 2 n(n+1) (n+1)(n+2) [ ] (c) Tách n = 1 1 − 1 . (2n−1)2(2n+1)2 8 (2n−1)2 (2n+1)2 8
2. Chuỗi số dương 9 §2. CHUỖI SỐ DƯƠNG ∑∞ Định nghĩa 1.1. Chuỗi số an với an > 0 được gọi là một là chuỗi số dương. n=1 Nhận xét rằng một chuỗi số dương là hội tụ khi và chỉ khi dãy các tổng riêng Sn của chúng là bị chặn. Trong bài này chúng ta sẽ nghiên cứu các tiêu chuẩn để một chuỗi số dương là hội tụ. 2.1 Tiêu chuẩn tích phân Định lý 2.1. Cho f(x) là một hàm số liên tục, dương, giảm trên đoạn∫ [1,∞) và an = f(n). ∑∞ ∞ Khi đó chuỗi số an và tích phân suy rộng f(x)dx có cùng tính chất hội tụ hoặc phân n=1 1 kỳ. Nói cách khác, ∫ ∞ ∑∞ i) Nếu f(x)dx là hội tụ thì an cũng là hội tụ. 1 n=1 ∫ ∞ ∑∞ ii) Nếu f(x)dx là phân kỳ thì an cũng là phân kỳ. 1 n=1 Chứng minh. Vì f(x) là hàm số giảm nên un+1 = f(n + 1) ≤ f(x) ≤ f(n) = un, x ∈ [n, n + 1], n = 1,2,· · · Lấy tích phân từ n đến n + 1 ta được ∫n+1 un+1 ≤ f(x)dx ≤ un, n = 1,2,· · · n Lấy tổng từ 1 đến M − 1 ta được ∫2 ∫3 ∫M u2 + u3 + · · · + uM ≤ f(x)dx + f(x)dx + · · · + f(x)dx ≤ u1 + u2 + · · · + uM−1 1 2 M−1 hay ∫M u2 + u3 + · · · + uM ≤ f(x)dx ≤ u1 + u2 + · · · + uM−1. (1.1) 1 ∫ ∞ ∫ M i) Nếu f(x)dx hội tụ, tức tồn tại lim f(x)dx = S thì từ bất đẳng thức (1.1) ta 0 M→∞ 1 có SM − a1 = u2 + u3 + · · · + uM là một dãy số tăng và bị chặn trên bởi S nên tồn tại ∑∞ lim (SM − a1) = A. Chuỗi an hội tụ và có tổng bằng A + a1. M→∞ n=1 9
10 Chương 1. Chuỗi (11LT+11BT) ∫ ∞ ii) Nếu f(x)dx phân kì, trong trường hợp này vì hàm f(x) dương nên điều này có 0 ∫ M nghĩa là lim f(x)dx = +∞. Bất đẳng thức (1.1) suy ra lim SM−1 = +∞. Chuỗi M→∞ 1 M→∞ ∑∞ an phân kì. n=1 Chú ý 1.1. Khi sử dụng tiêu chuẩn tích phân, không nhất thiết chuỗi số phải bắt đầu từ ∑∞ n = 1. Chẳng hạn như chúng ta có thể kiểm tra sự hội tụ của chuỗi số 1 bằng cách (n−1)2 ∫ ∞ n=4 kiểm tra sự hội tụ của tích phân suy rộng 1 dx. (x−1)2 4 Tiêu chuẩn tích phân là một tiêu chuẩn rất hữu ích, đặc biệt là khi an = f(n) với f(x) là một hàm số sơ cấp mà nguyên hàm có thể tính được và cũng là một hàm số sơ cấp. Chẳng ∑∞ hạn như, xét sự hội tụ của chuỗi 1 . Hàm số f(x) = 1 là liên tục, dương, và giảm 1+n2 1+x2 n=1 trên đoạn [1,∞). Xét tích phân suy rộng ∫∞ 1 ∞ π dx = arctanx|1 = . 1 + x2 4 1 Theo tiêu chuẩn tích phân, chuỗi số đã cho hội tụ. ∑∞ Ví dụ 2.1. Xét sự hội tụ của chuỗi 1 (α > 0). nα n=1 Chứng minh. Xét hàm số f(x) = 1 là liên tục, dương, và giảm trên [1,∞). Dễ dàng xα ∫ ∞ kiểm tra thấy rằng tích phân suy rộng f(x)dx là hội tụ nếu α > 1 và phân kỳ nếu 1 0 < α ≤ 1. Áp dụng tiêu chuẩn tích phân ta có chuỗi đã cho hội tụ nếu α > 1 và phân kỳ nếu 0 < α ≤ 1. Chú ý 1.2. ∑∞ a) Hàm zeta được định nghĩa như sau ζ(x) = 1 và được sử dụng nhiều trong lý nx n=1 thuyết số. Nhà toán học Thụy Sĩ Euler là người đầu tiên tính được chính xác ζ(2) = ∑∞ ∑∞ 1 = π2 . Ông cũng là người tìm ra công thức ζ(4) = 1 = π4 . Hai công thức này n2 6 n4 90 n=1 n=1 sẽ được chứng minh ở Hệ quả 4.1(Bài về chuỗi hàm số) và Hệ quả 6.1 (Bài về chuỗi Fourier). ∫ ∞ ∑∞ b) Tổng an và giá trị của tích phân suy rộng f(x)dx là khác nhau. Chẳng hạn n=1 ∫ ∞ 1 ∑∞ như 1 = π2 trong khi đó 1 dx = π . n2 6 1+x2 4 n=1 1 10
2. Chuỗi số dương 11 ∑∞ Bài tập 2.1. Dùng tiêu chuẩn tích phân chứng minh rằng chuỗi 1 là hội tụ khi n=2 n(lnn)p và chỉ khi p > 1. Bài tập 2.2. Dùng tiêu chuẩn tích phân để xác định xem các chuỗi số sau đây là hội tụ hay phân kỳ. ∑∞ ln 1 ∑∞ ∑∞ lnn ∑∞ ln(1 + n) a) n b) n2e−n3 c) d) (n + 2)2 n3 (n + 3)2 n=1 n=1 n=1 n=1 ∑∞ e1/n ∑∞ n2 ∑∞ lnn ∑∞ lnn e) f) g) h) n2 en np 3n2 n=1 n=1 n=1 n=1 Bài tập 2.3. Giải thích tại sao không thể dùng tiêu chuẩn tích phân để xác định xem chuỗi sau đây là hội tụ hay phân kỳ. ∑∞ cosπn ∑∞ cos2 n a) √ b) n 1 + n2 n=1 n=1 2.2 Các tiêu chuẩn so sánh ∑∞ ∑∞ Định lý 2.2 (Tiêu chuẩn so sánh 1). Cho hai chuỗi số dương an và bn có an ≤ bn n=1 n=1 với mọi n hoặc kể từ một số n nào đó. Khi đó ∑∞ ∑∞ i) Nếu bn là hội tụ thì an cũng là hội tụ. n=1 n=1 ∑∞ ∑∞ ii) Nếu an là phân kỳ thì bn cũng là phân kỳ. n=1 n=1 Chứng minh. Từ giả thiết suy ra An = a1 + a2 + · · · + an ≤ b1 + b2 + · · · + bn = Bn. (1.2) ∑∞ i) Nếu bn hội tụ, nghĩa là tồn tại lim Bn = B và Bn ≤ B với mọi n. Bất đẳng thức n=1 n→+∞ (1.2) chứng tỏ dãy tổng riêng An là một dãy số bị chặn, hơn nữa nó tăng do tính chất ∑∞ của chuối số dương, nên tồn tại lim An = A. Chuỗi an hội tụ. n→+∞ n=1 ii) Bạn đọc có thể tự chứng minh một cách đơn giản cũng dựa vào bất đẳng thức (1.2). ∑∞ Ví dụ 2.1. Xét sự hội tụ của chuỗi 1 . n2+n+1 n=1 ∑∞ ∑∞ Chứng minh. Ta có 1 < 1 . Mà 1 là hội tụ theo Ví dụ 2.1, nên chuỗi 1 n2+n+1 n2 n2 n2+n+1 n=1 n=1 cũng là hội tụ. 11
12 Chương 1. Chuỗi (11LT+11BT) ∑∞ Ví dụ 2.2. Xét sự hội tụ của chuỗi 1 . lnn n=2 ∑∞ Chứng minh. Ta có lnn < n với mọi n ≥ 2. Do đó 0 < 1 < 1 . Mà chuỗi 1 là phân kỳ n lnn n ∑∞ n=1 theo Ví dụ 2.1, nên chuỗi 1 là phân kỳ. n=2 lnn Ví dụ 2.3 (Giữa kì, K61). Xét sự hội tụ của các chuỗi số ∑∞ ∑∞ a) 1 c) √cosn . ln(2n+1) n3+1 n=1 n=1 ∑∞ ∑∞ b) 1 d) √sinn . ln(2n−1) n3+1 n=2 n=1 ∑∞ ∑∞ Định lý 2.3 (Định lý so sánh 2). Cho hai chuỗi số dương an và bn thỏa mãn n=1 n=1 an lim = c > 0. n→+∞ bn ∑∞ ∑∞ Khi đó an và bn có cùng tính chất hội tụ hoặc phân kỳ. n=1 n=1 Chứng minh. Hình dung rằng lim an = c nghĩa là với mọi ǫ > 0 thì từ một lúc nào đó { } n→+∞ bn toàn bộ số hạng của dãy an sẽ chui vào trong khoảng (c − ǫ, c + ǫ). bn n≥N an , ∀n ≥ N bn c − ǫ c + ǫ Hình 2.3 Theo giả thiết, với mọi ǫ > 0, tồn tại số N sao cho an c − ǫ < < c + ǫ ⇔ (c − ǫ)bn < an < (c + ǫ)bn. bn Lấy tổng từ n = N đến ∞ ta được ∑∞ ∑∞ ∑∞ (c − ǫ) bn ≤ an ≤ (c + ǫ) bn. (1.3) n=N n=N n=N Không mất tính tổng quát số ǫ có thể chọn sao cho c − ǫ > 0. Khi đó 12
2. Chuỗi số dương 13 ∑∞ ∑∞ • vế phải của bất đẳng thức (1.3) chứng tỏ rằng nếu bn hội tụ thì an hội tụ, n=1 n=1 ∑∞ ∑∞ • vế trái của bất đẳng thức (1.3) chứng tỏ rằng nếu an hội tụ thì bn hội tụ. n=1 n=1 Chú ý 1.1. a) Các trường hợp đặc biệt ∑∞ ∑∞ • Nếu lim an = 0 và chuỗi b hội tụ thì a cũng hội tụ. Điều này dễ hiểu vì b n n n→+∞ n n=1 n=1 lim an = 0 suy ra với n đủ lớn thì an ≤ 1 hay a ≤ b với mọi n ≥ N nào đó. b b n n n→+∞ n n ∑∞ ∑∞ • Nếu lim an = +∞ và chuỗi b phân kì thì a cũng phân kì. Điều này b n n n→+∞ n n=1 n=1 cũng dễ hiểu vì lim an = +∞ suy ra với n đủ lớn thì an ≥ 1 hay a ≥ b với mọi b b n n n→+∞ n n n ≥ N nào đó b) Cũng giống như TPSR, khi xét sự hội tụ của chuỗi số người ta chỉ quan tâm đến "dáng điệu" của số hạng tổng quát an tại vô cùng. Tiêu chuẩn so sánh thường được sử dụng để so sánh chuỗi số đã cho với một trong hai chuỗi số sau đây: ∑∞ hội tụ nếu |q| < 1, • Chuỗi cấp số nhân qn n=1 phân kì nếu |q| ≥ 1. ∑∞ hội tụ nếu α > 1, • Chuỗi hàm zeta ζ(α) = 1 n=1 nα phân kì nếu α ≤ 1. ∑∞ Ví dụ 2.1. Xét sự hội tụ của chuỗi n2+n . √ n5+1 n=1 Chứng minh. Số hạng trội (chiếm ưu thế) của tử số là n2 và số hạng trội của mẫu số là √ ∑∞ ∑∞ n5 = n5/2. Điều đó gợi ý chúng ta so sánh chuỗi số đã cho với chuỗi số n2 = 1 . √ n5 n1/2 n=1 n=1 Ta có n2 + n 1 an = √ , bn = n5 + 1 n1/2 a (n2 + n).n1/2 1 + 1 lim n = lim √ = lim √ n = 1. n→+∞ bn n→+∞ n5 + 1 n→+∞ 1 + 1 n5 ∑∞ Mà chuỗi 1 là phân kỳ theo Ví dụ 2.1 nên chuỗi đã cho cũng phân kỳ. n1/2 n=1 13
14 Chương 1. Chuỗi (11LT+11BT) ∑∞ Ví dụ 2.2. Xét sự hội tụ của chuỗi 2n+3n . 4n+5n n=1 Chứng minh. Số hạng trội (chiếm ưu thế) của tử số là 3n và số hạng trội của mẫu số là 5n. ∑∞ ( )n Điều này gợi ý chúng ta so sánh chuỗi số đã cho với chuỗi 3 . Ta có 5 n=1 ( )n 2n + 3n 3 an = , bn = 4n + 5n 5 ( )n a (2n + 3n)5n 2 + 1 lim n = lim = lim (3) = 1. b (4n + 5n)3n 4 n + 1 n→+∞ n n→+∞ n→+∞ 5 ∑∞ ( )n Mà chuỗi cấp số nhân 3 là hội tụ theo Ví dụ 1.3, do đó chuỗi số đã cho cũng là hội 5 n=1 tụ. Chú ý 1.2. Tiêu chuẩn so sánh thường được sử dụng để xét sự hội tụ của các chuỗi số có dạng sau: 1. Chuỗi có số hạng tổng quát là một phân thức, trong đó tử số và mẫu số đều là các đa thức của n hoặc là các lũy thừa của n, chẳng hạn ∑∞ a + a nα1 + a nα2 + · · · + a nαm 0 1 2 m , với 0 < α < α < · · · < α ,0 < β < β < · · · < β . b + b nβ + b nβ + · · · + b nβ 1 2 m 1 2 k 0 1 1 2 2 k k n=1 Khi đó số hạng trội của tử số là amnαm và số hạng trội của mẫu là bknβk . Điều này gợi ∑∞ ∑∞ ý chúng ta so sánh chuỗi đã cho với chuỗi nαm = 1 . Theo Ví dụ 2.1, chuỗi nβk nβk−αm n=1 n=1 đã cho là hội tụ nếu βk − αm > 1 và phân kỳ nếu βk − αm ≤ 1. 2. Chuỗi có số hạng tổng quát là một phân thức, trong đó tử số và mẫu số đều là tổng của các lũy thừa với số mũ là n, chẳng hạn ∑∞ α an + α an + · · · + α an 1 1 2 2 m m , với 0 < a < a < · · · < a ,0 < b < b < · · · < b . β bn + β bn + · · · + β bn 1 2 m 1 2 k n=1 1 1 2 2 k k Khi đó số hạng trội của tử số là αmanm và số hạng trội của mẫu số là( ) βkbn. Điều này ∑ k ∞ n gợi ý chúng ta so sánh chuỗi số đã cho với chuỗi am . Theo Ví dụ 1.3, chuỗi đã bk n=1 cho hội tụ nếu am < 1 và phân kỳ nếu am ≥ 1. bk bk 3. Một dạng chuỗi khác cũng sử dụng tiêu chuẩn so sánh, đó là các chuỗi số có sử dụng đến các VCB tương đương hoặc khai triển Maclaurin (trong học phần Giải tích I). Chẳng hạn như, xét sự hội tụ của chuỗi số ∑∞ ( ) 1 1 − sin . n n n=1 14
2. Chuỗi số dương 15 Xuất phát từ công thức khai triển Maclaurin của hàm số sinx: x3 sinx = x − + o(x3), 3! ở đó o(x3) là kí hiệu VCB bậc cao hơn x3, ta có x3 x3 x − sinx = + o(x3) ∼ khi x → 0. 3! 6 Khi n → ∞ thì 1 → 0, do đó n 1 1 1 − sin ∼ khi n → ∞. n n 6n3 ∑∞ Mà chuỗi 1 hội tụ, nên theo tiêu chuẩn so sánh, chuỗi số đã cho cũng hội tụ. Một n3 n=1 cách tương tự, xét sự hội tụ của các chuỗi số sau: ∑∞ ( ) ∑∞ ( ) ∑∞ 1 √ 1 n − 1 1 − cos , n e − 1 − , arcsin . n n n2 − n + 1 n=1 n=1 n=1 Một số khai triển Maclaurin • (1 + x)α = 1 + αx + α(α−1)x2 + · · · + α(α−1)···(α−n+1)xn + o(xn) 2 n! • 1 = 1 − x + x2 − · · · + (−1)nxn + o(xn) 1+x • 1 = 1 + x + x2 + · · · + xn + o(xn) 1−x • ex = 1 + x + x2 + · · · + xn + o(xn) 2! n! • sinx = x − x3 + x5 + · · · + (−1)n x2n+1 + o(x2n+1) 3! 5! (2n+1)! • cosx = 1 − x2 + x4 + · · · + (−1)n x2n + o(x2n) 2! 4! (2n)! • ln(1 + x) = x − x2 + x3 + · · · + (−1)n−1 xn + o(xn) 2 3 n Một số VCB tương đương hay dùng khi x → 0 ax − 1 • x ∼ sinx ∼ tanx ∼ arcsinx ∼ arctanx ∼ ex − 1 ∼ ∼ ln(1 + x), lna √ √ 1 αx • m 1 + αx − 1 ∼ ln m 1 + αx = ln (1 + αx) ∼ , m m x2 • 1 − cosx ∼ . 2 Ví dụ 2.3 (Giữa kì, K61). Xét sự hội tụ, phân kì của các chuỗi số 15
16 Chương 1. Chuỗi (11LT+11BT) ∑∞ ( ) +∑∞ √ +∑∞ √ a) ln 1 + 1 c) tan(π n2 + 1). d) tan(π n2 + 3). n n=1 n=1 n=1 ∑∞ ( ) b) ln 1 + 2 n n=1 Ví dụ 2.4. ∑∞ π a) Xét sự hội tụ của chuỗi số arctan n=1 2n π π ∑∞ π Đây là một chuỗi số dương, khi n → ∞, ta có arctan ∼ . Mà chuỗi = ( ) 2n 2n n=1 2n ∑∞ 1 n ∑∞ π π là hội tụ, nên chuỗi số arctan cũng hội tụ. n=1 2 n=1 2n √ √ ∑∞ n + 1 − n − 1 b) Xét sự hội tụ của chuỗi số √ √ n=1 nα n + 1 − n − 1 2 1 Khi n → ∞: = √ √ ∼ , do đó nα ( n + 1 + n − 1)nα nα+12 1 1 Nếu α > : chuỗi số là hội tụ; nếu α ≤ , chuỗi số là phân kì. 2 2 ∑∞ √ c) Xét sự hội tụ của chuỗi số e− n. n=1 Để sử dụng tiêu chuẩn so sánh đối với các chuỗi số kiểu này, chúng ta ghi nhớ hai giới hạn quan trọng sau. an i) lim = +∞,(a > 1,∀α), hay nα ≤ en khi n là đủ lớn. n→∞ nα n β ii) lim = +∞,(∀β), hay ln n ≤ n khi n là đủ lớn. n→∞ lnβ n Nói một cách khác thì khi n → ∞, hàm số mũ, hàm đa thức và hàm số logarit của n đều là các VCL. Tuy nhiên, hàm số mũ tiến ra vô cùng "nhanh hơn" hàm đa thức, và hàm đa thức "nhanh hơn" hàm số logarit. √ √ Chúng ta sẽ dùng giới hạn đầu tiên: ( n)α ≤ e n khi n đủ lớn, hay là tương đương, √ ∑∞ 1 e− n ≤ n−α , với n đủ lớn và với mọi α. Chọn α = 4, thì chuỗi số là hội tụ; nên chuỗi 2 n 2 n=1 ∑∞ √ số e− n cũng là hội tụ. n=1 Bài tập 2.4. Dùng tiêu chuẩn so sánh để xét sự hội tụ của các chuỗi số sau ∑∞ ∑∞ ∑∞ ∑∞ √ n3 2016n nsin2 n 3 n 1) 2) 3) 4) √ (n + 2)4 2015n + 2017n 1 + n3 n + 3 n=1 n=1 n=1 n=1 [ ] ∑∞ √ √ ∑∞ n + sinn ∑∞ n + 1 ∑∞ 1 5) sin( n + 1 − n) 6) √ 7) sin 8) ln 1 + 3 n7 + 1 n3 + n + 1 3n2 n=1 n=1 n=1 n=1 16
2. Chuỗi số dương 17 2.3 Tiêu chuẩn d’Alambert Định lý 2.4. Giả sử tồn tại lim an+1 = L. Khi đó n→+∞ an i) Nếu L < 1 thì chuỗi đã cho hội tụ. ii) Nếu L > 1 thì chuỗi đã cho phân kỳ. Chứng minh. 1. Hình dung rằng lim an+1 = L nghĩa là với mọi ǫ > 0 thì từ một lúc n{→+∞ }an nào đó toàn bộ số hạng của dãy an+1 sẽ chui vào trong khoảng (L − ǫ, L + ǫ). an n≥N an+1 , ∀n ≥ N an L − ǫ L + ǫ Hình 2.4 Nếu L < 1 ta chọn số ǫ > 0 bất kì nào đó sao cho L + ǫ < 1. Vì lim an+1 = L nên tồn n→+∞ an tại số N sao cho an+1 < L + ǫ, ∀n ≥ N. an Do đó 2 n−N aN n an < (L + ǫ)an−1 < (L + ǫ) an−2 < · · · < aN(L + ǫ) = .(L + ǫ) , ∀n > N. (L + ǫ)N ∑∞ Chuỗi cấp số nhân (L + ǫ)n hội tụ (L + ǫ < 1) nên theo tiêu chuẩn so sánh, chuỗi n=1 ∑∞ an cũng hội tụ. n=1 2. Nếu L > 1 thì un+1 > un với n đủ lớn, chẳng hạn với mọi n ≥ N. Khi đó, lim an ≥ n→+∞ aN > 0. Chuỗi đã cho phân kì theo tiêu chuẩn điều kiện cần. Chú ý: • Nếu L = 1 thì không kết luận được gì về sự hội tụ hay phân kì của chuỗi đã cho. ∑∞ ∑∞ Chẳng hạn như cả hai chuỗi 1 và 1 đều thỏa mãn L = 1 nhưng chuỗi số đầu n n2 n=1 n=1 tiên phân kì còn chuỗi số sau hội tụ. 17
18 Chương 1. Chuỗi (11LT+11BT) • Trong các bài toán có dùng tiêu chuẩn d’Alambert, giới hạn sau đây thường hay được sử dụng ( ) α n α lim 1 + = e . n→+∞ n Chứng minh. Giới hạn trên có thể được chứng minh bằng cách chuyển qua giới hạn của hàm số như sau. Ta có ( ) ( ) α x ln 1 + α α lim ln 1 + = lim x = lim x = α. x→+∞ x x→+∞ 1 x→+∞ 1 x x Do đó ( ) α x α lim 1 + = e . x→+∞ x ∑∞ Ví dụ 2.1. Xét sự hội tụ của chuỗi 2n . n! n=1 Chứng minh. Ta có a 2n+1 2n 2 lim n+1 = lim : = lim = 0 < 1. n→+∞ an n→+∞ (n + 1)! n! n→+∞ n + 1 Theo tiêu chuẩn d’Alambert, chuỗi đa cho hội tụ. ∑∞ Ví dụ 2.2. Xét sự hội tụ của chuỗi 2nn!. nn n=1 Chứng minh. Ta có a 2n+1(n + 1)! 2nn! lim n+1 = lim : n→+∞ an n→+∞ (n + 1)n+1 nn ( )n n = lim 2 n→+∞ n + 1 [( ) ] n 1 n+1 n+1 = lim 2 1 − n→+∞ n + 1 2 = < 1. e Theo tiêu chuẩn d’Alambert, chuỗi đa cho hội tụ. ∑∞ n2 + 5 Ví dụ 2.3. Xét sự hội tụ của chuỗi . Ta có n=1 3n ∣u ∣∣ (n + 1)2 + 5 1 lim ∣∣ n+1 ∣ = lim = < 1 n→∞ un n→∞ 3(n2 + 5) 3 nên chuỗi đa cho hội tụ theo tiêu chuẩn d’Alambert. Ví dụ 2.4 (Giữa kì, K61). Xét sự hội tụ của các chuỗi số 18
显示前 20 页。下载资料查看完整内容。
暂无评论。快来抢沙发吧！
评论 (0)
暂无评论。快来抢沙发吧！