Trang 1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNGĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------------------- NGUYỄN THỊ HẢO ĐẶC ĐIỂM THƠ VÀ TRƯỜNG CA NGUYỄN TRỌNG TẠO LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Hà Nội - 2016
Nội dung tài liệu
Trang 2
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------------------- NGUYỄN THỊ HẢO ĐẶC ĐIỂM THƠ VÀ TRƯỜNG CA NGUYỄN TRỌNG TẠO Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam Mã số: 60 22 01 21 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS HÀ VĂN ĐỨC Hà Nội - 2016
Trang 3
LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng luận văn về Đặc điểm thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo được hoàn thành trên cơ sơ nghiên cứu, tìm hiểu nghiêm túc, độc lập, trung thực của tác giả và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào. Tác giả luận văn Nguyễn Thị Hảo
Trang 4
LỜI CẢM ƠN Với tình cảm chân thành, tôi xin cảm ơn PGS.TS Hà Văn Đức đã tận tình chỉ bảo và hướng dẫn tôi thực hiện hoàn thành luận văn này. Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy giáo, cô giáo trong khoa Văn học Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian của khóa học. Hà Nội, tháng 4 năm 2016 Nguyễn Thị Hảo
Trang 5
MỤC LỤC Trang Mở đầu................................................................................................................... 1 1. Lí do chọn đề tài............................................................................................ 3 2. Lịch sử vấn đề............................................................................................... 5 3. Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu..................................................... 8 4. Phương pháp nghiên cứu............................................................................... 9 5. Đóng góp của luận văn.................................................................................. 9 6. Cấu trúc luận văn .......................................................................................... 9 CHƯƠNG 1: HÀNH TRÌNH THƠ VÀ TRƯỜNG CA NGUYỄN TRỌNG TẠO.. ................................................................................................................... 10 1.1. Đường đời, đường thơ Nguyễn Trọng Tạo ............................................... 10 1.1.1. Vài nét về tiểu sử, sự nghiệp ............................................................. 10 1.1.2. Quan niệm về thi ca........................................................................... 13 1.1.3. Những yếu tố hình thành tài năng và phong cách .............................. 16 1.2. Những chặng đường sáng tác.................................................................... 20 1.2.1. Thời kì tham gia quân đội (1969- 1988) ............................................ 20 1.2.2. Thời kì trở lại với cuộc sống đời thường............................................ 24 1.2.3. Một tâm hồn thơ giản dị mộc mạc ..................................................... 29 CHƯƠNG 2: NHỮNG CẢM HỨNG LỚN TRONG THƠ VÀ TRƯỜNG CA NGUYỄN TRỌNG TẠO..................................................................................... 36 2.1. Cảm hứng ngợi ca con người trong thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo.. 37 2.1.1. Hình tượng người mẹ ........................................................................ 37 2.1.2. Hình tượng người lính....................................................................... 42 2.2. Cảm hứng về tình yêu trong thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo ............ 49 2.2.1. Tình yêu mang màu sắc cô đơn ......................................................... 49 2.2.2. Tình yêu và sự khát khao dâng hiến .................................................. 54 2.3. Cảm hứng thế sự trong thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo .................... 58 2.3.1. Lí giải về những nghịch lí nhân sinh.................................................. 58
Trang 6
2.3.2. Thơ viết về tình bạn và sự tri âm ....................................................... 64 2.3.3. Triết lí về thời gian và phận người..................................................... 69 CHƯƠNG 3: NHỮNG SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT TRONG THƠ VÀ TRƯỜNG CA NGUYỄN TRỌNG TẠO............................................................ 75 3.1. Đổi mới hình thức biểu hiện ..................................................................... 75 3.1.1. Sự kết hợp hai yếu tố trữ tình và tự sự............................................... 75 3.1.2. Sự kết hợp giữa hình thức cổ điển với nội dung đương đại................ 79 3.1.3. Sự vận dụng hình thức vắt dòng ........................................................ 84 3.2. Ngôn ngữ ................................................................................................ 86 3.2.1. Ngôn ngữ hàm súc ............................................................................ 87 3.2.2. Ngôn ngữ giản dị đời thường ............................................................ 92 3.3. Giọng điệu................................................................................................ 99 3.3.1. Giọng điệu tâm sự giãi bày.............................................................. 100 3.3.2. Giọng điệu triết lý sâu lắng ............................................................. 104 3.3.3. Ngợi ca trầm hùng........................................................................... 108 KẾT LUẬN........................................................................................................ 117 TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................. 119
Trang 7
MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Nếu như phong trào Thơ mới (1932 – 1945) nổi lên trên văn đàn như một hiện tượng văn học với tư tưởng giải phóng nhu cầu của cái tôi cá nhân thì văn chương Việt Nam sau 1945 lại đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu, thơ văn lúc này phải ca ngợi Đảng, ca ngợi nhân dân và đặt nhu cầu lợi ích của tập thể lên trên nhu cầu lợi ích của cá nhân con người. Sau 1975 đất nước giải phóng, con người được sống trong quyền tự do dân chủ thì lúc này nhiệm vụ đặt ra đối với văn chương hiện đại là phải đổi mới để cho bắt kịp thời đại và hội nhập quốc tế. Vấn đề đặt ra cho giới văn nghệ sĩ là biết kết hợp giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể trong sáng tác mà không làm mờ đi tinh thần yêu nước dân chủ của con người hiện đại. Đứng trước thách thức lớn của lịch sử dân tộc, thế hệ các nhà thơ cách tân sau 1975 đã xuất hiện như một luồng sinh khí mới, đa dạng và có sự chuyển động vượt trội. Đặc biệt từ năm 1986, sự nghiệp đổi mới đã tạo cơ hội cho văn học Việt Nam vươn ra tầm quốc tế. Trong điều kiện có tính chất bước ngoặt ấy đã xuất hiện số ít nhà thơ có ý thức đổi mới và cách tân thơ Việt, mà Nguyễn Trọng Tạo là một trong số ít những nhà thơ tiêu biểu đó. Nói đến Nguyễn Trọng Tạo, mọi người không chỉ biết tới ômg là một nhạc sĩ gắn liền với những ca khúc nổi tiếng như Khúc hát sông quê, Làng quan họ quê tôi. Một họa sĩ đầy sáng tạo. Một nhà báo đầy tâm huyết. Mà hơn thế Nguyễn Trọng Tạo còn được biết đến là một nhà thơ có rất nhiều đóng góp trong quá trình đổi mới nền thơ ca đương đại Việt Nam bởi sự cách tân mới mẻ, đa dạng, phong phú trên mọi phương diện, một nhà thơ đổi mới của thời kì đổi mới. Từ khi bắt đầu sáng tác Nguyễn Trọng Tạo đã thể hiện rõ trách nhiệm của người cầm bút, ông quan niệm: “Tôi kính nể các nhà thơ cổ điển. Nhưng lớp nhà thơ sau không nên hướng tới họ mà nên hướng tới chính mình. Có như vậy mới có thể hi vọng mình sẽ trở thành nhà cổ điển trong tương lai” [38]. Bằng cách nghĩ ấy Nguyễn Trọng Tạo đã mang đến cho độc giả những vần thơ vừa truyền thống vừa hiện đại, sự đổi mới và cách tân của thơ ông là cách tân trên nền truyền thống, cách 1
Trang 8
tân mà vẫn giữ được chất “chân quê”. Đổi mới và sáng tạo chính là một trong những vấn đề có ý nghĩa sống còn đối với người làm thơ và Nguyễn Trọng Tạo đã làm được điều đó. Từ những sáng tác đầu tay như Tình yêu sáng sớm (1974), Gương mặt tôi yêu (1980), Sóng thủy tinh (1988)… đến Thế giới không còn trăng (2006), Em đàn bà (2008) tác giả đã thực sự tạo dựng được chỗ đứng của mình trên văn đàn thi ca Việt Nam đương đại góp phần quan trọng trong việc khẳng định vị thế nhà thơ trong lòng độc giả. Đến với làng thơ Việt Nam, Nguyễn Trọng Tạo được chú ý rất nhiều bởi cá tính sáng tạo dồi dào có sức khái quát rộng lớn, nội dung phản ánh trong thơ đa chiều, toàn diện mà đủ đầy: “ông làm mới thơ đôi khi bằng nhịp điệu khác thường trong thơ lục bát, bằng một từ đột xuất, một đảo ngữ chênh vênh hay một hư từ đặt không đúng chỗ hoặc bằng một hình ảnh không giống ai” [36]. Mặc dù hoạt động nghệ thuật của Nguyễn Trọng Tạo trải rộng trên nhiều lĩnh vực nhưng thơ vẫn là mảng quan trọng mang lại cho tác giả nhiều thành công vang dội nhất. Trải qua hơn 40 năm cầm bút và sáng tác Nguyễn Trọng Tạo đã đóng góp cho kho tàng văn học nước nhà một khối lượng lớn tác phẩm có giá trị đặc biệt đối với nền văn học đang trong thời kì đổi mới. Cho nên nghiên cứu về thơ Nguyễn Trọng Tạo luôn là một mảnh đất màu mỡ mang lại nhiều hứa hẹn và khám phá. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về thơ Nguyễn Trọng Tạo, tuy nhiên từ góc độ đặc điểm thì thơ Nguyễn Trọng Tạo vẫn chưa được nghiên cứu nhiều. Là một nhà thơ trưởng thành từ trong kháng chiến chống Mĩ cùng thế hệ với các nhà thơ như Nguyễn Duy, Thanh Thảo, Trần Mạnh Hảo,… thơ Nguyễn Trọng Tạo từ khi mới ra đời đã được đón nhận nhiệt tình như một sự ghi nhận đối với công lao sáng tạo và lao động miệt mài không ngừng nghỉ của tác giả với nhiều tác phẩm đạt chất lượng cao cả về nội dung lẫn hình thức thể hiện. Trong thời kì kháng chiến chống Mĩ cứu nước Nguyễn Trọng Tạo sáng tác không nhiều bởi thơ ông “không nhằm phục vụ một nhiệm vụ hoặc một trào lưu gì” [5]. Nguyễn Trọng Tạo “như một người lẻ loi đứng trên các nẻo đường mặc cho các lớp người cứ trùng điệp ồn ào qua lại”. Cho nên “thật khó có thể xếp Nguyễn Trọng Tạo vào một lớp nhà thơ nào” [5]. Thế nhưng khi nói đến thơ Nguyễn Trọng Tạo thì những đánh giá đầu 2
Trang 9
tiên được dành cho thơ ông đó là sự cách tân và đổi mới, chính điều đó đã khẳng định thơ Nguyễn Trọng Tạo thật sự thành công và có giá trị hơn cả là ở thời kì hậu chiến. Đúng như nhà nghiên cứu phê bình văn học Nguyễn Đăng Điệp đã nhận định “Nguyễn Trọng Tạo thực sự là người có những đóng góp quý giá trong quá trình đổi mới thơ ca. Trong những thi phẩm xuất sắc của mình ông đã ngộ ra được lẽ sống của thơ là sự đổi mới không ngừng. Chính vì thế mà ông trở thành một gương mặt sáng giá trong đội ngũ những nhà thơ mấy thập niên qua” [16]. Với mong muốn thông qua các tác phẩm cụ thể của Nguyễn Trọng Tạo để làm nổi bật và sáng tỏ hơn nữa những nét độc đáo mới lạ cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật. Đồng thời góp phần vào việc định hình, định vị một giá trị thơ ca trong thời kì đổi mới. Đó là lí do chúng tôi chọn và nghiên cứu đề tài “Đặc điểm thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo”. Tìm hiểu đặc điểm thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo chúng tôi hi vọng sẽ mang lại cho độc giả cách tiếp cận mới đối với một tên tuổi gắn liền với những thi phẩm đã, đang và sẽ luôn song hành cùng hồn thơ dân tộc. 2. Lịch sử vấn đề Đến với duyên nghiệp văn chương từ rất sớm Nguyễn Trọng Tạo nhanh chóng đạt được những thành công vang dội và để lại nhiều dấu ấn sâu sắc trong lòng người yêu thơ bởi phong cách độc đáo mang đậm cá tính sáng tạo. Nghiên cứu về thơ ông đã có rất nhiều bài viết phê bình nghiên cứu, luận văn, luận án dưới các góc độ khác nhau với những ý kiến chân thành, phong phú và đa dạng Đề tài và chủ đề trong thơ Nguyễn Trọng Tạo tương đối đa dạng, không thống nhất ở một miền nào. Ấn tượng đầu tiên khi đến với thơ Nguyễn Trọng Tạo đó là mảng thơ tình. Ông viết về tình yêu bằng sự chiêm nghiệm với những triết lý sâu xa, thâm túy trở thành một sợi dây vô hình buộc mãi vào lòng người. Nhận xét của Mary E. Croy đã so sánh thơ tình của ông với Pablo Neruda - nhà thơ Chile từng đoạt giải Nobel: "Nhưng có lẽ hơn tất cả, có sự tương đồng giữa thơ Nguyễn Trọng Tạo với thơ của Pablo Neruda. Rất nhiều bài thơ tràn đầy nhạc điệu tình yêu - điều này làm chúng rất ám ảnh. Đối với cả Nguyễn Trọng Tạo và Neruda, bài hát 3
Trang 10
tình yêu được sức mạnh thiên nhiên giải thoát khỏi những đè nén nhân tạo. Trong thơ của cả hai người, ta có cảm giác rằng tình yêu có cuộc sống riêng của nó, không bị ràng buộc bởi người yêu và người được yêu" [10]. Với Nguyễn Trọng Tạo đổi mới không có nghĩa là đập vỡ đi những cái truyền thống mà phải là “cách tân trên nền truyền thống”. Trong bài viết “Nguyễn Trọng Tạo với cái chớp mắt ngàn năm”, nhà nghiên cứu phê bình văn học Nguyễn Đăng Điệp đã nhận định: “Là một thi sĩ có ý thức đổi mới, Nguyễn Trọng Tạo thấu hiểu một cách sâu sắc rằng, sự sống còn của người viết là phải nương thân vào chữ nghĩa. Nơi ấy, hồn nằm trong xác và xác ngụ trong hồn. Không còn cách nào khác, tư cách của nhà thơ chỉ có thể đo ướm bằng sự tỏa sáng của chữ. Tại đó, anh ta trình với mọi người cái vân tay “vân chữ” của mình trên tờ căn cước bằng giấy trắng mực đen” [16]. Tác giả Cao Xuân Phát trong bài viết “Nguyễn Trọng Tạo người chọn thơ làm nghiệp”, đã đưa ra nhận xét: “Thơ Nguyễn Trọng Tạo thường đặt ra những câu hỏi nóng bỏng trước đời sống và thời cuộc. Những câu hỏi không dễ trả lời. Và ông tìm cách trả lời những câu hỏi đó. Ông trả lời với tư cách người lính, tư cách công dân và tư cách nhà thơ. Đó là khi thơ đã đẩy tới hoài nghi để làm sáng tỏ bản chất của sự vật, đẩy tới bi kịch để tìm đến lạc quan, đẩy tới cái ác để nhận ra chân thiện mỹ” [47]. Nhận xét về thơ Nguyễn Trọng Tạo nhà thơ Trần Ninh Hồ đã nói “Bảo anh là thơ hướng nội hay hướng ngoại ư? Trữ tình hay Trào lộng ư? Trí tuệ hay Tâm linh ư? Quân đội hay Dân sự ư?...Cứ là đủ cả, không phải trong từng tập mà trong từng bài. Cái sự phân loại kia cứ bị cuốn theo cảm xúc mà chen lấn nhau, đan xen nhau, rào rạt cùng nhau” [61]. Vũ Cao trong bài viết “Nguyễn Trọng Tạo một người thơ lẻ” đã nhận định: “Ta thấy thơ anh không nhằm phục vụ một nhiệm vụ hoặc cổ vũ một trào lưu gì. Anh như một người lẻ loi đứng trên các nẻo đường, mặc cho các lớp người cứ trùng điệp ồn ào qua lại. Anh suy nghĩ một mình vẩn vơ với những điều bất chợt nhận ra 4
Trang 11
rồi bất chợt viết thành những câu thơ có lúc mộc mạc có lúc sang trọng, nhưng cũng có lúc như chỉ viết cho riêng mình” [5] . Nhà văn Nguyễn Đình Thi thì cho rằng: "Khác hẳn những nhà thơ không hiểu chính mình đang viết gì, Tạo không viết những câu thơ bí hiểm, không viết những câu thơ tự đánh đố mình và đánh đố bạn đọc để làm ra vẻ mình là một nhà thơ có tư duy cao. Thơ Tạo thể hiện tư duy của chính Tạo, không phải tư duy vay mượn của người khác", và ông khẳng định: "Trên bảng ghi công những văn nghệ sĩ đổi mới thực sự và đổi mới hiệu quả, có tên Nguyễn Trọng Tạo" [69]. Ở phương diện nghiên cứu, phê bình các tác giả đều đã cho người đọc thấy được một hồn thơ luôn dạt dào cảm xúc, yêu đời, yêu người thể hiện rõ phong cách của tác giả. Ngoài ra còn có rất nhiều các bài báo, tạp chí đề cao thơ Nguyễn Trọng Tạo của các nhà văn, nhà thơ bạn bè đồng nghiệp với ông. Lê Huy Mậu với bài “Nguyễn Trọng Tạo người tự sắm vai mình” đã nhận xét “Thơ Nguyễn Trọng Tạo là thơ tài hoa. Thơ tài hoa là thứ thơ khiến người ta có cảm tưởng như đó không phải là kết quả logic của tư duy mà là sự thăng hoa của ngôn từ”. Văn Công Hùng trong bài viết “Cộng cảm với Nguyễn Trọng Tạo” đã nói về thơ Nguyễn Trọng Tạo “sâu thẳm nhưng lại đầy bất ngờ, thông minh và khắc khoải, ngùn ngụt như hoả diệm sơn nhưng lại trầm tĩnh đến từng chi tiết”. Về luận văn Thạc sĩ đã có không dưới 5 công trình nghiên cứu thơ Nguyễn Trọng Tạo ở nhiều góc độ khác nhau. Luận văn Tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng Tạo của tác giả Nguyễn Hữu Công, Ngôn ngữ thơ Nguyễn Trọng Tạo của Nguyễn Văn Hùng, Thơ Nguyễn Trọng Tạo từ góc nhìn tư duy nghệ thuật của Nguyễn Thị Mừng, Khóa luận tốt nghiệp Thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng Tạo của tác giả Trần Thị Hồng Hải…. Ở các bài nghiên cứu, các tác giả đã chỉ ra được những đóng góp to lớn và sáng tạo không ngừng của nhà thơ trên hành trình văn chương. Như vậy ở những bài viết trên các tác giả, phê bình, nghiên cứu đã đi vào những khía cạnh khác nhau của thế giới thơ Nguyễn Trọng Tạo và đã có những nhận định, đánh giá đúng đắn thể hiện sự ghi nhận những đóng góp to lớn và có giá 5
Trang 12
trị của nhà thơ trên văn đàn. Tuy nhiên như thế vẫn còn là khiêm tốn khi nói về nhà thơ - nghệ sĩ tài hoa như Nguyễn Trọng Tạo. Đặc biệt là về phương diện đặc điểm thơ Nguyễn Trọng Tạo thì rõ ràng là chưa có công trình nghiên cứu nào mang tính chất toàn diện, đầy đủ và sâu sắc. Cho nên trên cơ sở tiếp thu, lĩnh hội, chọn lọc các quan điểm, ý tưởng từ nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu phê bình đi trước, chúng tôi chọn đề tài này và mạnh dạn đưa ra những kiến giải riêng với hi vọng sẽ mang đến những đóng góp mới trong cách tiếp cận, nghiên cứu đặc điểm thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo và khẳng định sự thành công của thơ Nguyễn Trọng Tạo trên tiến trình thơ hiện đại Việt Nam. 3. Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Đặc điểm thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật. 3.2. Phạm vi tư liệu khảo sát. Tìm hiểu đặc điểm thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo, luận văn chủ yếu khảo sát tuyển tập Nguyễn Trọng Tạo Thơ và trường ca (Nxb Hội nhà văn, Hà Nội, 2011). 3.3. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu đặc điểm thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo trong tính chỉnh thể giữa nội dung và hình thức nghệ thuật - Đi sâu nghiên cứu từng phương diện của đặc điểm thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo như: Hành trình thơ, Những cảm hứng lớn trong thơ, và Những sáng tạo nghệ thuật trong thơ và trường ca Nguyễn Trọng Tạo. 4. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng các thao tác nghiên cứu sau đây: - Phương pháp phân tích - tổng hợp: các thao tác phân tích, trao đổi và vận dụng lí thuyết của lí luận văn học trong quá trình triển khai các chương mục là những thao tác bổ trợ quan trọng cho người viết. 6
Hiển thị 12 trang đầu. Tải tài liệu để xem đầy đủ.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!