1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1.1. Về khoa học Víết về thiên nhiên địa danh lịch sử với cảm hứng yêu nước và cảm hứng nhân văn là nội dung quan trọng, chiếm một khối lượng sáng tác không nhỏ trong văn học trung đại nói riêng và tiến trình văn học Việt Nam nói chung. Dòng sông Bạch Đằng là nơi hội tụ sức mạnh và chiến công dân tộc, chảy nối các thế hệ, thời đại, trở thành biểu tượng tinh túy của non sông. Trong lịch sử văn học Việt Nam cũng có một dòng thơ văn về Bạch Đằng được tôn vinh, khắc sâu niềm tự hào về truyền thống đánh giặc giữ nước. Trên thực tế đã có ít nhiều bài nghiên cứu về đề tài sông Bạch Đằng. Tuy nhiên những bài viết này, xét về tính đầy đủ, toàn diện và sự tương xứng với di sản mà cha ông để lại cho hậu thế thì chưa đạt được độ tương xứng. Nghiên cứu làm rõ cảm hứng yêu nước và cảm hứng nhân văn, những đóng góp về nghệ thuật của đề tài sông Bạch Đằng trong mối tương quan với các sáng tác về địa danh lịch sử khác trong nền văn học trung đại là việc làm cần thiết. 1.2. Về thực tiễn Lịch sử dân tộc ta đã bao phen trước hiểm hoạ xâm lăng. Sông Bạch Đằng ba lần là chiến trường gắn với những chiến công chống giặc phương Bắc qua các triều đại phong kiến Việt Nam. Hơn lúc nào hết, lúc này tình hình biển đảo là trang nóng nổi bật mang tính thời sự thu hút sự quan tâm của bạn đọc. Đề tài luận văn vừa mang tính thời sự vừa mang giá trị văn chương, lại phục vụ hữu ích đối với học tập, giảng dạy, sáng tác văn học về đề tài sông Bạch Đằng trong nhà trường các cấp. 2. Lịch sử vấn đề 2.1. Nghiên cứu về đề tài sông Bạch Đằng trong văn học 2 Viết về dòng sông Bạch Đằng, các tác giả văn học trung đại dành những trang viết tài hoa qua những vần thơ, bài phú, câu đối, truyện diễn ca với âm hưởng ngợi ca. Đã có ít nhiều bài nghiên cứu đề cập đến đề tài với những hướng nghiên cứu sau: 2.1.1. Thể hiện nội dung yêu nước và cảm hứng nhân văn của giai đoạn văn học Nhiều nhà phê bình văn học đã có công trình nghiên cứu về đề tài sông Bạch Đằng: Bùi Văn Nguyên, Đinh Gia Khánh, Trần Thị Băng, Lã Nhâm Thìn, Lê Bảo, Trần Quang Dũng, Đinh Thị Khang, ,…đều khẳng định: nội dung yêu nước và cảm hứng nhân văn xuyên suốt trong các sáng tác về đề tài sông Bạch Đằng. 2.1.2. Sông Bạch Đằng trong văn học viết về đề tài lịch sử Nghiên cứu đề tài sông Bạch Đằng các tác giả tri ân về địa danh lịch sử, công nghiệp, đức độ người anh hùng đã khuất. Đề tài bày tỏ lòng thương tiếc khi cảnh vẫn vẹn nguyên mà người nay vắng bóng. Cảm hứng xuyên suốt trong toàn bộ sáng tác của đề tài là yêu nước và nhân văn. 2.1.3. Sông Bạch Đằng với các tác giả có sáng tác thơ phú về Bạch Đằng Dòng sông Bạch Đằng đã cùng dân tộc trải qua trường kỳ đánh đuổi giặc thù phương Bắc xâm lược. Trong suốt ba thế kỷ dòng sông cùng con người lập nên kì tích vinh quang được các tác giả văn học trung đại lắng nghe thấu hiểu, chia sẻ để làm nên những áng văn chương rung động lòng người. Tìm hiểu về văn học trung đại Việt Nam, các nhà nghiên cứu đã đề cập tới đề tài sông Bạch Đằng. 2.2. Những công trình nghiên cứu và giảng dạy theo thể loại có đề cập tới sông Bạch Đằng 2.2.1. Tư liệu Ngữ Văn 10 phần văn học (nhiều tác giả - Nxb Giáo dục 2006) trong đó có bài viết của Bùi Văn Nguyên về Bạch Đằng giang phú. 3 2.2.2. Giảng văn văn học Việt Nam (nhiều tác giả - Nxb Giáo dục, 1999) trong đó có bài viết của Trần Thị Băng Thanh về bài Bạch Đằng giang phú. . 2.2.3. Phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại (Lã Nhâm Thìn - Nxb Giáo dục Việt Nam 2009) trong đó có phân tích bài Bạch Đằng giang phú. Từ góc độ thể loại phú. Ở những công trình trên, các tác giả đều tập trung nghiên cứu từ đặc trưng thể loại phân tích nghệ thuật, nội dung tác phẩm để đi tới kết luận: nội dung xuyên suốt trong các sáng tác viết về đề tài này là yêu nước và nhân văn. 3. Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu 3.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Những bài thơ, phú, câu đối, diễn ca lịch sử viết về sông Bạch Đằng. So sánh mở rộng đề tài sông Bạch Đằng với những đề tài viết về địa danh lịch sử k