Trang 1
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN TUẤN TĂNG CƢỜNG HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NGUỒN VỐN ODA Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI – 2019
Nội dung tài liệu
Trang 2
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN TUẤN TĂNG CƢỜNG HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NGUỒN VỐN ODA Ở VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÃ SỐ: 9.31.01.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Giáo viên hƣớng dẫn: PGS, TS. Đào Phƣơng Liên TS. Phạm Văn Công HÀ NỘI – 2019
Trang 3
LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Văn Tuấn
Trang 4
MỤC LỤC MỞ ĐẦU.......................................................................................................................... 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU...................................... 11 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án............................. 11 1.1.1. Các nghiên cứu quốc tế............................................................................. 11 1.1.2. Các nghiên cứu trong nước ....................................................................... 19 1.2. Khoảng trống và những vấn đề cần đƣợc tiếp tục nghiên cứu................... 28 Tiểu kết chƣơng 1................................................................................................... 29 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NGUỒN VỐN ODA ..................................................................................................... 30 2.1. Những vấn đề chung về nguồn vốn ODA ..................................................... 30 2.1.1. Xuất xứ của ODA....................................................................................... 30 2.1.2. Khái niệm về nguồn vốn ODA................................................................... 30 2.1.3 Đặc điểm của vốn ODA.............................................................................. 33 2.1.4. Điều kiện để được tiếp nhận vốn ODA...................................................... 34 2.1.5 Phân loại vốn ODA .................................................................................... 35 2.1.6. Vai trò của nguồn vốn ODA ...................................................................... 38 2.2 Các tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ............................ 43 2.2.1. Các tiêu chí vĩ mô...................................................................................... 44 2.2.2. Các tiêu chí đánh giá cụ thể (đánh giá vi mô).......................................... 46 2.3. Các nhân tố ảnh hƣởng đến hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA................ 49 2.3.1. Các nhân tố thuộc bên tài trợ.................................................................... 49 2.3.2. Các nhân tố thuộc bên nhận tài trợ........................................................... 50 2.4. Kinh nghiệm về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở một số quốc gia và bài học cho Việt Nam ................................................................................................... 52 2.4.1. Kinh nghiệm thành công............................................................................ 52 2.4.2. Bài học thất bại ......................................................................................... 60 2.4.3. Một số nhận xét và những kinh nghiệm trong thu hút, sử dụng vốn ODA có thể vận dụng vào điều kiện Việt Nam .................................................................. 65 Tiểu kết chƣơng 2 ......................................................................................................... 67 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NGUỒN VỐN ODA Ở VIỆT NAM THỜI GIAN QUA ................................................................................... 69 3.1. Khái quát tình hình thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam...... 69 3.1.1. Trước năm 1993 ........................................................................................ 69 3.1.2. Giai đoạn 1993 đến nay ............................................................................ 73 3.2 Thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam thời gian qua 83
Trang 5
3.2.1 Thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA xét theo các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô .................................................................................................................... 83 3.2.2 Các chỉ tiêu cụ thể về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA........................ 118 3.3 Đánh giá chung về ƣu, nhƣợc điểm trong sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam .............................................................................................................................. 122 3.3.1 Những ưu điểm ......................................................................................... 123 3.3.2 Những nhược điểm và nguyên nhân......................................................... 124 3.3.3. Một số vấn đề đặt ra nhằm tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam......................................................................................................... 126 Tiểu kết Chƣơng 3................................................................................................ 129 CHƢƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NGUÔN VỐN ODA Ở VIỆT NAM............................................................. 130 4.1. Những căn cứ đề xuất quan điểm và giải pháp tăng cƣờng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam thời gian tới..................................................................... 130 4.1.1 Bối cảnh trong nước và quốc tế tác động tới hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA tại Việt Nam thời gian tới......................................................................... 130 4.1.2. Định hướng thu hút và quản lí vốn vay ODA và vốn vay ưu đãi giai đoạn 2021- 2025.................................................................................................................... 137 4.2. Phƣơng hƣớng tăng cƣờng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam từ nay đến năm 2025 .................................................................................................. 138 4.2.1. Thay đổi quan điểm nhìn nhận về vốn vay ODA..................................... 139 4.2.2. Tăng cường thể chế, củng cố công tác lựa chọn, thẩm định, giám sát, đánh giá và phân bổ vốn dự án đầu tư công (ĐTC)................................................... 143 4.2.3. Xây dựng bộ tiêu chí lựa chọn các dự án vay ODA theo thông lệ và chuẩn mực quốc tế........................................................................................................ 144 4.2.4. Đa dạng hóa các nguồn vốn ĐTPT và tạo sự cạnh tranh giữa các nhà tài trợ ...................................................................................................................... 145 4.2.5. Có tầm nhìn dài hạn, chủ động tích cực trong quan hệ hợp tác với các đối tác phát triển. ..................................................................................................... 146 4.3. Các giải pháp chủ yếu nhằm tăng cƣờng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam......................................................................................................... 146 4.3.2. Hoàn thiện đồng bộ hành lang và khuôn khổ pháp lý về quản lý, sử dụng nguồn vốn ODA ................................................................................................. 154 4.3.3. Xây dựng cơ chế để khu vực tư nhân tiếp cận được nguồn vốn ODA và nhân rộng mô hình Hợp tác công - tư (PPP).................................................... 156
Trang 6
4.3.4. Thúc đẩy tiến độ giải ngân các chương trình, dự án sử dụng nguồn vốn ODA................................................................................................................... 159 4.3.5. Nâng cao vai trò làm chủ, tăng cường sự tham gia tích cực của các tổ chức xã hội và đề cao tính minh bạch trong quản lý, sử dụng ODA ................ 161 4.3.6. Tăng cường vốn đối ứng, đặc biệt vốn đối ứng cho công tác giải phóng mặt bằng và tái định cư đối với các dự án đầu tư xây dựng............................. 163 4.3.7. Xây dựng lộ trình tiến tới giảm dần sự lệ thuộc của nền kinh tế vào nguồn vốn ODA............................................................................................................ 164 4.4. Một số kiến nghị với Chính phủ, Quốc hội và cộng đồng các nhà tài trợ 166 4.4.1 Kiến nghị với Chính phủ........................................................................... 166 4.4.2 Kiến nghị với Quốc hội:........................................................................... 167 4.4.3 Kiến nghị với các nhà tài trợ.................................................................... 168 Tiểu kết chƣơng 4................................................................................................. 170 KẾT LUẬN ................................................................................................................. 171 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 7
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ADB Ngân hàng phát triển Châu Á CG Hội nghị nhóm tư vấn các nhà tài trợ dành cho Việt Nam CNH-HĐH Công nghiệp hoá – Hiện đại hoá CQCQ Cơ quan chủ quản DAC Uỷ ban hỗ trợ phát triển EU Liên minh Châu Âu GDP Tổng sản phẩm trong nước GNP Tổng sản phẩm quốc gia HIDP Nước nghèo mắc nợ trầm trọng IMF Quỹ tiền tệ quốc tế IDA Hiệp hội phát triển quốc tế JBIC Ngân hàng hợp tác quốc tế Nhật Bản LMIC Quốc gia có mức thu nhập trung bính thấp MIC Quốc gia có mức thu nhập trung bính NGO Tổ chức phi chình phủ ODA Nguồn vốn hỗ trợ phát triển chình thức OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế PPP Hợp tác công-tư SEV Hội đồng tương trợ kinh tế TA Hỗ trợ kĩ thuật UNDP Chương trính phát triển của Liên hiệp quốc VDPF Diễn đàn đối tác phát triển Việt Nam XHCN Xã hội chủ nghĩa WB Ngân hàng thế giới WTO Tổ chức thương mại thế giới
Trang 8
1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong quá trính hội nhập nền kinh tế thế giới, vốn đầu tư cho phát triển là một trong những yếu tố quyết định đến sự thành công hay thất bại của mỗi quốc gia. Đối với Việt Nam, mục tiêu đặt ra là thực hiện thành công quá trình CNH-HĐH đất nước, phấn đấu đến năm 2030, Việt Nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Do đó việc thu hút vốn đầu tư trở thành chiến lược quan trọng của đất nước. Trong đó, nguồn vốn ODA được Chình phủ Việt Nam đánh giá là một trong những nguồn vốn quan trọng của ngân sách nhà nước, được sử dụng cho các mục đìch phát triển kinh tế xã hội. Nguồn vốn này đã phần nào đáp ứng nhu cầu bức thiết về vốn trong công cuộc CNH - HĐH đất nước, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và xoá đói giảm nghèo. Tuy nhiên ODA không chỉ là một khoản cho vay, mà đi kèm với nó là các điều kiện ràng buộc về kinh tế, chình trị. Sẽ là gánh nặng nợ nần cho các thế hệ sau hoặc phải chịu sự chi phối của nước ngoài nếu chúng ta không biết cách sử dụng nguồn vốn này. Thực tế, việc sử dụng vốn ODA tại Việt Nam đã và đang bộc lộ nhiều hạn chế như tỷ lệ giải ngân ODA chậm không tương xứng với lượng vốn đã được ký kết, xảy ra tính trạng lãng phì, thất thoát, dùng vốn sai mục đìch, tham nhũng trong quá trính sử dụng. Nhiều dự án chậm tiến độ hoặc sử dụng vốn ODA không có hiệu quả khiến không có khả năng thu hồi vốn, gây khó khăn trong việc bố trì nguồn để trả nợ nước ngoài dẫn đến làm tăng gánh nặng nợ công, gây thiệt hại cho phìa Việt Nam. Năng lực của cơ quan thực hiện dự án còn hạn chế, trính độ quản lì của cán bộ còn yếu kém làm giảm lòng tin của nhà tài trợ về khả năng tiếp nhận nguồn vốn ODA của Việt Nam. Hơn nữa, hiện nay sự đóng góp của các nhà tài trợ cho nguồn vốn ODA trên thế giới đã có sự điều chỉnh cả về mặt sách lược và chiến lược theo hướng giảm dần và đi tới dừng cung cấp vốn ODA cho các nước đang phát triển, đi kèm với đó là xu hướng xuất khẩu tư bản giữa các nước phát triển tăng lên… Như vậy, trong bối cảnh Việt Nam đã trở thành nước có mức thu nhập trung bình thì nguồn vốn hỗ trợ phát triển chình thức sẽ thay đổi về quy mô, cơ cấu và phương thức cung cấp, theo đó, vốn ODA không hoàn lại có chiều hướng giảm dần, trong khi đó nguồn vốn ưu đãi (bao gồm vốn ODA và vốn vay kém ưu đãi) sẽ có chiều hướng tăng lên. Nhiều cách tiếp cận và mô hính viện trợ mới sử dụng nguồn vốn ưu đãi sẽ được áp dụng như tiếp cận theo chương trính, theo ngành. Đặc biệt, trong thời gian gần đây chủ trương sử dụng nguồn vốn ODA cũng có những điểm mới, đáng chú ý nhất là kết luận của Ban Bì thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam cho phép doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn vốn ODA, vay kém ưu đãi và yêu cầu các cơ quan Chình phủ có liên quan thể chế hóa chủ trương này… Trước tính hính đó, việc nghiên cứu sử dụng vốn ODA sao cho có hiệu quả, phù hợp với mục tiêu và định hướng phát triển kinh tế hiện nay và cho giai đoạn tiếp theo là một yêu cầu
Trang 9
2 tất yếu đặt ra đối với nước ta. Với ý nghĩa thiết thực và tầm quan trọng của nguồn vốn ODA đã nêu trên, nghiên cứu sinh xin chọn đề tài: “Tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam” nhằm đánh giá đúng thực trạng sử dụng nguồn vốn ODA cũng như đề ra một số giải pháp giúp tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn này ở Việt Nam thời gian tới làm luận án tiến sĩ kinh tế. 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1. Mục đích của luận án Trên cơ sở luận giải các cơ sở khoa học và phân tìch thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA (Official Development Assistance) ở Việt Nam trong thời gian qua, Luận án đề xuất, gợi mở chình sách và thể chế quản lý để tối đa hóa hiệu quả của nguồn vốn này, phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế và xã hội của đất nước trong thời gian tới. 2.2. Nhiệm vụ của luận án Để thực hiện mục đìch trên, Luận án thực hiện một số nhiệm vụ như sau: - Hệ thống hóa cơ sở lý luận và đưa ra khung lý thuyết nghiên cứu hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA. - Tổng quan các kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam, chỉ ra những mặt hạn chế của các nghiên cứu này cũng như những vấn đề chưa được nghiên cứu. - Phân tìch, đánh giá đúng thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam trong giai đoạn 1993-2018. - Dự báo, đề xuất phương hướng và xây dựng các giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam trong thời gian tới, đặc biệt khi Việt Nam đã là nước có mức thu nhập trung bính. 2.3. Câu hỏi nghiên cứu Luận án trả lời những câu hỏi nghiên cứu sau đây: - Các tiêu chì đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA là gí? - Những nhân tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA cho Việt Nam? - Thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam trong thời gian qua như thế nào? - Làm thế nào để tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam thời gian tới? 3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.1 Đối tượng nghiên cứu
Trang 10
3 Luận án lấy thực trạng hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam làm đối tượng nghiên cứu. 3.2. Phạm vi nghiên cứu Về mặt nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề chủ yếu về lý luận và thực tiễn về hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam. Về mặt thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu đối tượng trong giai đoạn từ 1993 đến 2018. Tuy nhiên, phần lớn thông tin, số liệu sẽ được thu thập, cập nhật và tình toán chủ yếu trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2018, thời điểm Việt Nam bước vào ngưỡng cửa của nước có mức thu nhập trung bính. Trên cơ sở đó, Luận án dự báo và đề xuất định hướng ODA trong thời gian tới cũng như những giải pháp tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn này giai đoạn 2019 - 2020; 2021 - 2025, tầm nhín 2030 (thời điểm Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại). Về mặt không gian: Luận án nghiên cứu trên địa bàn Việt Nam, có tham khảo kinh nghiệm một số nước trong khu vực và quốc tế có bối cảnh, điều kiện kinh tế-xã hội tương đồng Việt Nam về thu hút và hiệu quả sử dụng vốn ODA. Từ đó có thể phát hiện một số vấn đề mang tính quy luật chung cho các nước đang phát triển (trong đó có Việt Nam) để nhận diện và sử dụng tốt hơn vốn ODA. 4. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu chủ đạo là duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin. Sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tác giả luận án đã xuất phát từ việc nghiên cứu phạm trù cơ bản của đề tài là hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA trong bối cảnh Việt Nam trước và sau bính thường hoá quan hệ đối ngoại trên trường quốc tế. Trên cơ sở đó, luận án tập trung nghiên cứu, phân tìch và đánh giá thực trạng hiệu quả sử dụng vốn ODA ở Việt Nam thời gian qua. Trong Luận án này, cả hai loại phương pháp nghiên cứu định tình, định lượng đều được áp dụng. Phương pháp nghiên cứu định tình được áp dụng trong việc phát hiện và xác định tác động của ODA đến phát triển kinh tế, xã hội, quản lý nhà nước, những nhân tố ảnh hưởng đến ODA tại Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu định lượng được áp dụng trong việc đánh giá những tác động này. Cụ thể: - Phương pháp thu thập tài liệu, dữ liệu: * Các tài liệu và dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các nguồn sau đây: Các chiến lược phát triển về phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam cả ở cấp quốc gia, ngành và khu vực, chiến lược toàn diện về tăng trưởng và xóa đói giảm nghèo và các định hướng lớn của Đảng và Nhà nước trong phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội, chiến lược đầu tư và chương trính đầu tư công; Văn bản pháp luật liên quan đến ODA, đầu tư, quản lý đầu tư công, quản lý nợ
Hiển thị 10 trang đầu. Tải tài liệu để xem đầy đủ.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!