Trang 1
NGUYỄN VĂN TUẤN GIÁO TRÌNH PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC (DÙNG CHO HỌC VIÊN CAO HỌC VÀ NGHIÊN CỨU SINH)
Nội dung tài liệu
Trang 2
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP. HCM VIỆN SƯ PHẠM KỸ THUẬT NGUYỄN VĂN TUẤN GIÁO TRÌNH PHÖÔNG PHAÙP LUAÄN NGHIEÂN CÖÙU KHOA HOÏC GIAÙO DUÏC (DÙNG CHO HỌC VIÊN CAO HỌC) NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH - 2019 1
Trang 3
GIÁO TRÌNH NHÀ XUẤT BẢN PHƯƠNG PHÁP LUẬN ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Khu phố 6, Phường Linh Trung, Quận Thủ Đức, TP Hồ Chí Minh GIÁO DỤC Dãy C, số 10-12 Đinh Tiên Hoàng, Phường Bến Nghé, (Dùng cho học viên cao học và Quận 1,TP Hồ Chí Minh nghiên cứu sinh) ĐT: 028 6272 6361 – 028 6272 6390 E-mail: vnuhp@vnuhcm.edu.vn PGS.TS NGUYỄN VĂN TUẤN Nhà xuất bản ĐHQG-HCM và tác giả/đối tác TRUNG TÂM SÁCH ĐẠI HỌC liên kết giữ bản quyền© Dãy C, số 10-12 Đinh Tiên Hoàng, Phường Bến Nghé, Copyright © by VNU-HCM Pressand author/ Quận 1, TP Hồ Chí Minh co-partnershipAll rights reserved ĐT: 028 6681 7058 - 028 6272 6390 - 028 6272 6351 Website: https://nxbvnuhcm.edu.vn Chịu trách nhiệm xuất bản ĐỖ VĂN BIÊN Xuất bản năm 2019 Chịu trách nhiệm nội dung ĐỖ VĂN BIÊN Đối tác liên kết- Tổ chức bản thảo và chịu trách nhiệm về tác quyền TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP. HCM Website: http://hcmute.edu.vn Biên tập PHẠM THỊ ANH TÚ Sửa bản in THÙY DƯƠNG Trình bày bìa Số lượng 300 cuốn, TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP. HCM Khổ 16 x 24 cm, Website: http://hcmute.edu.vn ĐKKHXB số:1468-2019/CXBIPH/ 09-71/ĐHQGTPHCM, Quyết định XB số156/QĐ-ĐHQGTPHCM của NXB ĐHQG-HCM cấp ngày 19/8/2019. In tại: Công ty TNHH In & bao bì Hưng Phú Đ/c:162A/1 – KP1A – P. An Phú – TX. Thuận An – Bình Dương ISBN: 978 – 604 – 73 – 6955 – 3 Nộp lưu chiểu: Quý III/2019
Trang 4
GIÁO TRÌNH PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC PGS.TS NGUYỄN VĂN TUẤN (Dùng cho học viên cao học và nghiên cứu sinh) . Bản tiếng Việt ©, TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP HCM, NXB ĐHQG-HCM và CÁC TÁC GIẢ. Bản quyền tác phẩm đã được bảo hộ bởi Luật Xuất bản và Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam. Nghiêm cấm mọi hình thức xuất bản, sao chụp, phát tán nội dung khi chưa có sự đồng ý của tác giả và Nhà xuất bản. ĐỂ CÓ SÁCH HAY, CẦN CHUNG TAY BẢO VỆ TÁC QUYỀN!
Trang 5
LỜI NÓI ĐẦU Nghiên cứu khoa học nói chung và nghiên cứu khoa học giáo dục nói riêng là một hoạt động xã hội nhằm phát triển khoa học và giải quết những vấn đề của thực tiễn và đáp ứng nhu cầu nhận thức. Nó là môt hệ thống các hoạt động dựa trên các quan điểm và phương pháp luận nghiên cứu cụ thể. Vì vậy, nghiên cứu khoa học là hoạt động trí tuệ phức tạp, có tính sáng tạo cao. Muốn nghiên cứu khoa học có hiệu quả phải có phương pháp. Nhằm đáp ứng nhu cầu học tập môn Phương pháp luận nghiên cứu khoa học giáo dục, thực hiện luận văn tốt nghiệp và hoạt động nghiên cứu sau này của học viên cao học ngành Giáo dục học, tác giả đã dựa trên cơ sở giáo trình của tác giả xuất bản năm 2012 và quá trình giảng dạy học viên cao học ngành Giáo dục học từ năm 2005 để hoàn thiện giáo trình này. Giáo trình Phương pháp luận nghiên cứu khoa học giáo dục được sắp xếp theo trình tự những cơ sở lý luận chung đến các phương pháp nghiên cứu củ thể và qui trình thực hiện một đề tài nghiên cứu khoa học giáo dục. Giáo trình được trình bày trong chín chương: Chương 1: Khoa học giáo dục và nghiên cứu khoa học Chương 2: Các loại hình nghiên cứu Chương 3: Logic tiến trình nghiên cứu khoa học Chương 4: Một số nội dung cần xác định trong giai đoạn chuẩn bị Chương 5: Giả thuyết nghiên cứu và chứng minh giả thuyết Chương 6: Phương pháp luận nghiên cứu khoa học giáo dục Chương 7: Phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục Chương 8: Phương pháp xử lý thông tin Chương 9: Công bố và trình bày các kết quả nghiên cứu Với cấu trúc và nội dung này, giáo trình sẽ là tài liệu giảng dạy và tài liệu học tập chính cho giảng viên và học viên ngành giáo dục học Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. 3
Trang 6
Tác giả xin cảm ơn các giảng viên Viện Sư phạm Kỹ thuật đã góp ý hoàn thịện giáo trình; xin chân thành cảm ơn Ông Vũ Trọng Luật, Trưởng Thư viện trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh và Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện để giáo trình này được xuất bản. Tác giả Nguyễn Văn Tuấn 4
Trang 7
MỤC LỤC CHƯƠNG I KHOA HỌC GIÁO DỤC VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC............11 1. KHOA HỌC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA KHOA HỌC....................11 1.1. Khoa học......................................................................................11 1.2. Ý nghĩa của khoa học...................................................................15 1.3. Sự hình thành và phát triển của bộ môn khoa học.......................15 2. GIÁO DỤC VÀ KHOA HỌC GIÁO DỤC........................................16 2.1. Giáo dục.......................................................................................16 2.2. Khoa học giáo dục .......................................................................18 3. NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC .........................................19 3.1. Khái niệm.....................................................................................19 3.2. Những công việc chủ yếu của nghiên cứu khoa học giáo dục.....22 3.3. Các đặc điểm của nghiên cứu KHGD..........................................22 3.4. Những yêu cầu đối với người nghiên cứu khoa học giáo dục .....24 3.5. Các kỹ năng nghiên cứu khoa học...............................................25 4. CÁC LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC...............26 4.1. Tìm hiểu về hệ thống vĩ mô của giáo dục....................................26 4.2. Tìm hiểu người học, phương pháp và hình thức giáo dục...........27 4.3. Nghiên cứu quá trình dạy học......................................................29 4.4. Tìm hiểu hiệu quả giáo dục và đào tạo ........................................31 CÂU HỎI ÔN TẬP.................................................................................31 CHƯƠNG II CÁC LOẠI HÌNH NGHIÊN CỨU......................................................32 1. Ý NGHĨA CỦA VIỆC XÁC ĐỊNH LOẠI HÌNH NGHIÊN CỨU......32 2. PHÂN LOẠI THEO TÍNH CHẤT CỦASẢN PHẨM NGHIÊN CỨU .....33 2.1. Nghiên cứu cơ bản (fundamental research) .................................33 2.2. Nghiên cứu ứng dụng (applied research).....................................35 2.3. Nghiên cứu triển khai (experimental development) ....................35 5
Trang 8
3. CÁC LOẠI HÌNH THEO CHỨC NĂNG NGHIÊN CỨU ................36 3.1. Loại hình nghiên cứu mô tả .........................................................36 3.2. Loại hình nghiên cứu giải thích ...................................................37 3.3. Nghiên cứu giải pháp...................................................................40 3.4. Nghiên cứu dự báo.......................................................................40 3.5. Nghiên cứu phát triển...................................................................41 CÂU HỎI ÔN TẬP.................................................................................42 CHƯƠNG III. LOGIC TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC........................43 1. LOGIC CỦA NGHIÊN CỨU KHOA HỌC .......................................43 1.1. Khái niệm logic của nghiên cứu khoa học...................................43 1.2. Quá trình tư duy và hành động ba giai đoạn................................43 2. GIAI ĐOẠN CỦA QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC........44 2.1. Giai đoạn chuẩn bị.......................................................................44 2.2. Giai đoạn tổ chức và tiến hành nghiên cứu..................................46 2.3. Giai đoạn viết công trình nghiên cứu...........................................48 3. LOGIC NỘI DUNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ............................48 3.1. Phần dẫn nhập..............................................................................49 3.2. Phân nội dung (Các kết quả nghiên cứu.)....................................49 3.3. Phần kết luận................................................................................49 3.4. Phần danh mục tài liệu tham khảo...............................................50 3.5. Phần phụ lục.................................................................................50 CÂU HỎI ÔN TẬP.................................................................................50 CHƯƠNG IV MỘT SỐ NỘI DUNG CẦN XÁC ĐỊNH TRONG GIAI ĐOẠN CHUẨN BỊ......................................................................51 1. VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU....................................................................51 1.1. Khái niệm.....................................................................................51 1.2. Đặc trưng của vấn đề nghiên cứu.................................................52 1.3. Các loại vấn đề nghiên cứu..........................................................53 6
Trang 9
1.4. Cây vấn đề nghiên cứu.................................................................53 1.5. Phương pháp phát hiện vấn đề nghiên cứu..................................54 2. ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ DIỄN ĐẠT TỰA ĐỀ TÀI....................56 2.1. Đề tài nghiên cứu khoa học .........................................................56 2.1.1. Khái niệm..............................................................................56 2.1.2 Đặc điểm của đề tài nghiên cứu khoa học .............................57 2.1.3. Các loại đề tài nghiên cứu khoa học.....................................58 2.2. Diễn đạt tựa đề tài nghiên cứu.....................................................60 3. MỤC TIÊU NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU...........................................62 3.1. Mục tiêu nghiên cứu ....................................................................62 3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu...................................................................63 CÂU HỎI ÔN TẬP.................................................................................64 CHƯƠNG V. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU VÀ CHỨNG MINH GIẢ THUYẾT.......................................................................................65 1. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU...........................................................65 1.1. Giả thuyết nghiên cứu..................................................................65 1.2. Thuộc tính cơ bản của giả thuyết khoa học..................................66 1.3. Tiêu chí xem xét một giả thuyết khoa học...................................67 1.4. Phân loại giả thuyết khoa học......................................................68 1.5. Bản chất logic của giả thuyết khoa học .......................................69 2. THAO TÁC LOGIC ĐỂ ĐƯA RA MỘT GIẢ THUYẾT KHOA HỌC......69 2.1 Suy luận diễn dịch.........................................................................69 2.2 Suy luận quy nạp...........................................................................71 2.3. Loại suy........................................................................................72 3. CHỨNG MINH VÀ BÁC BỎ GIẢ THUYẾT...................................72 3.1. Bác bỏ giả thuyết .........................................................................72 3.2. Chứng minh giả thuyết.................................................................73 CÂU HỎI ÔN TẬP.................................................................................76 CHƯƠNG VI. PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC..77 1. PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN.................................77 7
Trang 10
1.1. Phương pháp................................................................................77 1.2. Phương pháp luận ........................................................................78 1.3. Nhiệm vụ của phương pháp luận.................................................79 2. CÁC PHƯƠNG PHÁP LUẬN CHUNG NHẤT TRONG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC..................................................................................79 2.1. Phương pháp luận Biện chứng duy vật........................................79 2.2. Phương pháp luận Hệ thống - cấu trúc ........................................81 2.3. Phương pháp luận Lịch sử logic ..................................................82 3.4. Quan điểm thực tiễn trong nghiên cứu khoa học.........................83 CÂU HỎI ÔN TẬP.................................................................................84 CHƯƠNG VII. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC ...........85 1. NHỮNG CƠ SỞ CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC............................................................................................85 1.1. Khái niệm.....................................................................................85 1.2. Đặc trưng của phương pháp nghiên cứu khoa học ......................85 1.3. Phân loại phương pháp nghiên cứu khoa học..............................87 2. NHÓM PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN ...................88 2.1. Phương pháp quan sát khoa học ..................................................88 2.2.1. Khái niệm..............................................................................88 2.2.2. Chức năng của quan sát khoa học.........................................89 2.2.3. Quy trình quan sát khoa học .................................................90 2.2. Phương pháp điều tra giáo dục ....................................................93 2.2.1 Khái niệm...............................................................................93 2.2.2. Các loại điều tra trong nghiên cứu giáo dục .........................94 2.2.3. Kỹ thuật đặt câu hỏi trong điều tra........................................97 2.2.4. Kỹ thuật chọn mẫu điều tra...................................................99 2.3. Phương pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm giáo dục.......105 2.3.1 Khái niệm ...........................................................................105 2.3.2 Mục đích của tổng kết kinh nghiệm giáo dục.....................105 2.3.3. Các bước tiến hành tổng kết kinh nghiệm.........................106 8
Trang 11
2.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm...........................................108 2.4.1 Khái niệm ...........................................................................108 2.4.2 Đặc điểm của phương pháp thực nghiệm...........................109 2.4.3 Tổ chức thực nghiệm sư phạm ...........................................110 2.5. Phương pháp chuyên gia............................................................112 2.5.1. Khái niệm ..........................................................................112 2.5.2. Yêu cầu khi sử dụng phương pháp....................................113 2.6. Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động sư phạm............113 3. NHÓM CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LÝ THUYẾT.......114 3.1. Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết ...........................114 3.2 Phương pháp phân loại hệ thống hóa lý thuyết...........................116 3.3. Mô hình hóa...............................................................................117 CÂU HỎI ÔN TẬP...............................................................................118 CHƯƠNG VIII. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ THÔNG TIN............................................119 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN...............................................119 2. XỬ LÝ THÔNG TIN ĐỊNH LƯỢNG .............................................120 2.1. Mã hóa số liệu............................................................................120 2.2. Làm sạch và nhập dữ liệu ..........................................................120 2.3. Xử lý thống kê mô tả .................................................................121 2.3.1. Trình bày số liệu và bảng...................................................121 2.3.2. Trình bày biểu đồ, đồ thị....................................................122 2.3.3. Trình bày các giá trị thống kê của mẫu..............................125 3. XỬ LÝ THÔNG TIN ĐỊNH TÍNH..................................................128 3.2. Khái niệm thông tin định tính....................................................128 3.2. Sắp xếp và mã hóa thông tin định tính.......................................129 3.3. Kết quả xử lý thông tin định tính...............................................130 CÂU HỎI ÔN TẬP...............................................................................131 CHƯƠNG VII. CÔNG BỐ VÀ TRÌNH BÀY CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU......132 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CHUNG......................................................132 9
Trang 12
1.1. Công bố kết quả nghiên cứu ......................................................132 1.2. Các loại kết quả nghiên cứu.......................................................132 1.2.1. Bài báo khoa học.............................................................132 1.2.2. Chuyên khảo khoa học....................................................133 1.2.3. Các loại luận văn khoa học .............................................133 2. TRÌNH BÀY LUẬN VĂN ...............................................................135 2.1. Hình thức và cấu trúc của luận văn............................................135 2.2. Ngôn ngữ khoa học....................................................................139 2.2.1. Văn phong và hình thức trình bày...................................139 2.2.2. Trình bày sơ đồ, hình, ảnh và bảng biểu .........................140 2.3. Trích dẫn khoa học.....................................................................141 2.3.1. Mục đích ý nghĩa của trích dẫn khoa học .......................141 2.3.2. Các loại trích dẫn trong nghiên cứu khoa học.................142 2.3.3. Các phương pháp trích dẫn trong nghiên cứu khoa học.......143 2.3.4. Một số nguyên tắc về trích dẫn tài liệu tham khảo .........148 2.3.5. Xây dựng và cách trình bày danh mục tài liệu tham khảo....148 CÂU HỎI ÔN TẬP...............................................................................150 TÀI LIỆU THAM KHẢO.....................................................................151 10
Trang 13
CHƯƠNG I. KHOA HỌC GIÁO DỤC VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 1. KHOA HỌC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA KHOA HỌC 1.1. Khoa học Thuật ngữ “khoa học” là một khái niệm vô cùng phức tạp và có nhiều quan điểm khác nhau về thuật ngữ này, chính vì vậy cũng khó đưa ra một nội hàm chính xác, nên có thể hiểu thuật ngữ “khoa học” như sau: a. Tiếp cận nội dung:LÀ HỆ THỐNG TRI TRỨC VỀ MỌI LĨNH VỰC Ngay từ khi xuất hiện, để tồn tại con người phải lao động, cùng với lao động con người nhận thức thế giới xung quanh. Nhận thức trước hết để thích ứng, tồn tại cùng với môi trường, sau đó để vận dụng những điều đã biết vào cuộc sống làm cho cuộc sống ngày càng tốt hơn. Hoạt động nhận thức phát triển theo dòng lịch sử và kết quả nhận thức ngày một phong phú, trở thành một hệ thống tri thức về mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Khoa học được hiểu là một hệ thống tri thức về tự nhiên xã hội và tư duy với những quy luật phát triển khách quan của tự nhiên, xã hội và tư duy. Nó giải thích một cách đúng đắn nguồn gốc của những sự kiện ấy, phát hiện ra những mối liên hệ của các hiện tượng, vũ trang cho con người những tri thức về quy luật khách quan của thế giới hiện thực để con người áp dụng vào thực tiễn sản xuất và đời sống.1 Từ những phân tích trên chúng ta có thể đồng tình với định nghĩa sau đây: “Khoa học là hệ thống tri thức về tự nhiên, xã hội và tư duy, về những quy luật phát triển khách quan của tự nhiên, xã hội và tư duy; hệ thống tri thức ấy được hình thành trong lịch sử và không ngừng phát triển trên cơ sở thực tiễn xã hội”. 1. GS. Nguyễn Văn Lê: Phương pháp luận nghiên cứu khoa học. Nhà xuất bản Trẻ, 1995, trang 12. 11
Trang 14
Phân tích toàn diện khái niệm khoa học ta thấy: Đối tượng của khoa học là những hình thức tồn tại khác nhau của vật chất đang vận động và cả những hình thức phản ánh chúng vào ý thức của con người. Nói cách khác, đối tượng của khoa học là thế giới khách quan và cả những phương pháp nhận thức thế giới. Nội dung của khoa học bao gồm: + Những tài liệu về thế giới do quan sát, điều tra, thí nghiệm mà có. + Những nguyên lý được rút ra dựa trên những sự kiện đã được thực nghiệm chứng minh. + Những quy luật, những học thuyết được khái quát bằng tư duy lý luận. + Những phương pháp nhận thức sáng tạo khoa học. + Những quy trình vận dụng lý thuyết khoa học vào sản xuất và đời sống xã hội. Chức năng của khoa học là: + Khám phá bản chất các hiện tượng của thế giới khách quan: Giải thích nguồn gốc phát sinh, phát hiện ra các quy luật vận động và phát triển của các hiện tượng ấy. + Hệ thống hoá các tri thức đã khám phá được tạo thành các lý thuyết, học thuyết khoa học. + Nghiên cứu ứng dụng những thành quả sáng tạo khoa học để cải tạo thực tiễn. Động lực của sự phát triển khoa học là nhu cầu thực tiễn của cuộc sống con người. Nhu cầu thực tiễn gợi ý cho mọi đề tài và đồng thời là mục tiêu phải giải quyết của mọi đề tài khoa học. Thực tiễn vừa là nguồn gốc nhận thức vừa là tiêu chuẩn để xác minh tính chân thực, vừa là mục tiêu giải quyết của mọi lý thuyết khoa học. b. Tiếp cận xã hội: LÀ MỘT HÌNH THÁI Ý THỨC XÃ HỘI. Theo quan điểm triết học được trình bày trong Từ điển triết học của Rozental1, khoa học tồn tại như một hình thái xã hội. Toàn bộ cuộc sống 1. MM Rozemtal. Từ điển triết học. Nhà xuất bản Tiến Bộ, 1986. 12
Trang 15
của xã hội loài người bao gồm hai lĩnh vực: lĩnh vực vật chất (tồn tại xã hội) và lĩnh vực tinh thần (ý thức xã hội). Tồn tại xã hội là tất cả những gì đang diễn biến xung quanh chúng ta. Ý thức xã hội là kết quả của sự phản ánh tồn tại xã hội vào bộ não con người. Sự phản ánh này được thực hiện với nhiều mức độ khác nhau như: ý thức sinh hoạt đời thường, tâm lý, ý thức xã hội, trong đó có hệ tư tưởng. Ý thức đời thường là sự phản ánh những cái cụ thể trực tiếp, gần gũi của cuộc sống hàng ngày của con người. Ý thức xã hội là sự phản ánh những cái sâu sắc toàn diện và hệ thống về thế giới. Ý thức xã hội được phản ánh bằng nhiều hình thái khác nhau như: tôn giáo, đạo đức, nghệ thuật, chính trị, khoa học,... Sự khác nhau giữa các hình thái ý thức xã hội được quy định bởi mục đích, tính chất và phương thức phản ánh. Thế giới là đối tượng duy nhất của sự nhận thức và cũng là nguồn gốc duy nhất đem lại nội dung cho sự nhận thức. Các hình thái ý thức xã hội là những hình thức khác nhau của sự phản ánh về một thế giới thống nhất và chúng có chức năng xã hội riêng. + Tôn giáo là một hình thái ý thức phản ánh lòng tin không có căn cứ của con người trước lực lượng siêu tự nhiên, mà bản thân con người không hiểu nổi, không giải thích được nó và từ đó thần thánh hoá các sức mạnh siêu tự nhiên đó. Tôn giáo xuất hiện rất sớm trong lịch sử loài người, trong điều kiện trình độ nhận thức và thực tiễn xã hội còn thấp kém. Tôn giáo làm cho con người lệ thuộc vào thiên nhiên, trở thành nhỏ bé trước sức mạnh của thiên nhiên. + Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội phản ánh các quan niệm về cái thiện, cái ác trong các mối quan hệ xã hội, về quyền lợi và nghĩa vụ của mỗi người trong cuộc sống cộng đồng và được biểu hiện bằng những quy tắc, chuẩn mực cụ thể. Tiêu chuẩn đạo đức không được ghi thành văn bản, nhưng có giá trị to lớn trong cuộc sống nhân loại. Đạo đức định hướng giá trị cho cuộc sống cá nhân và điều chỉnh các mối quan hệ xã hội. Đạo đức đưa xã hội loài người tới cuộc sống văn minh. + Nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội phản ánh các hình tượng thẩm mỹ của thế giới hiện thực thông qua những rung cảm thẩm mỹ cá nhân. Hình tượng nghệ thuật là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan, nó mang dấu ấn độc đáo của chủ thể sáng tạo. Ý tưởng nghệ thuật xuất hiện trong một hoàn cảnh cụ thể trong điều kiện sống của cá nhân, trong cộng đồng dân tộc và thời đại. Nghệ thuật là quá trình chủ thể hoá đối tượng 13
Hiển thị 15 trang đầu. Tải tài liệu để xem đầy đủ.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!