Trang 1
ĐỀ CƯƠNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
1. Quá trình nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về tư tưởng Hồ Chí
Minh. Liên hệ về nhận thức
Khái niệm trên đây là sự ghi nhận quá trình nhận thức của Đảng Cộng sản
Việt Nam về tư tưởng Hồ Chí Minh. Sau đây là khái quát quá trình nhận thức
đó:
Ngay từ khi ra đời, Đảng Cộng sản Việt Nam đã thông qua các văn kiện
làm thành Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng. Cương lĩnh này thể hiện
những nội dung rất cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về cách mạng Việt Nam.
Sau khi Đảng ra đời, tư tưởng Hồ Chí Minh trải qua thử thách khẳng
định lại. Việc nhận thức về quan điểm của Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt
Nam cũng như vai trò của Người đối với quá trình phát triển của dân tộc từ sau
khi thành lập Đảng là một quá trình không đơn giản. Đã có sự hiểu sai từ Quốc
tế Cộng sản và từ cả một số người trong Đảng Cộng sản Đông Dương do họ bị
chịu ảnh hưởng rất mạnh từ đường lối, quan điểm tả khuynh của Đại hội VI
Quốc tế Cộng sản (năm 1928) trên vấn đề tập hợp lực lượng cách mạng ở những
nước thuộc địa. Nhưng, thực tế đã chứng minh cho sự đúng đắn của những quan
điểm của Hồ Chí Minh và những người tham gia Hội nghị thành lập Đảng, vì
vậy tư tưởng Hồ Chí Minh đã dần dần được khẳng định lại. Đại hội II của Đảng
(2-1951) nêu rõ: "Đường lối chính trị, nền nếp làm việc và đạo đức cách mạng
của Đảng ta hiện nay là đường lối, tác phong và đạo đức Hồ Chủ tịch…Toàn
Đảng hãy ra sức học tập đường lối chính trị, tác phong và đạo đức cách mạng
của Hồ Chủ tịch; sự học tập ấy, là điều kiện tiên quyết làm cho Đảng mạnh và
làm cho cách mạng đi mau đến thắng lợi hoàn toàn".
Ban Chấp hành Trung ương Đảng tôn vinh Hồ Chí Minh là “Anh hùng
dân tộc vĩ đại”. Hồ Chí Minh qua đời ngày 2-9-1969. Điếu văn của Ban Chấp
hành Trung ương Đảng có đoạn nêu rõ: “Dân tộc ta, nhân dân ta, non sông đất
nước ta đã sinh ra Hồ Chủ tịch, người anh hùng dân tộc vĩ đại, và chính Người
đã làm rạng rỡ dân tộc ta, nhân dân ta và non sông đất nước ta”. Tiếp nối sự
đánh giá ấy, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng (12-1976) đánh giá:
“Thắng lợi to lớn của sự nghiệp chống Mỹ, cứu nước cũng như những trang sử
chói lọi của cách mạng Việt Nam ngót nửa thế kỷ nay mãi mãi gắn liền với tên
tuổi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, người sáng lập và rèn luyện Đảng ta, người khai
sinh nền Cộng hoà Dân chủ Việt Nam, người vun trồng khối đại đoàn kết dân
tộc và xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng, vị lãnh tụ thiên tài của giai cấp
12 0
Trang 2
công nhân và nhân dân ta, người anh hùng dân tộc vĩ đại, người chiến sĩ lỗi lạc
của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế”. Tiếp theo, tháng 3-1982, Đại
hội đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đảng nhấn mạnh: "Đảng phải đặc biệt coi
trọng việc tổ chức học tập một cách có hệ thống tư tưởng, đạo đức tác phong của
Chủ tịch Hồ Chí Minh trong toàn Đảng”.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (12-1986) đã nêu ra đường
lối đổi mới toàn diện ở nước ta, trong đó nhấn mạnh: “Đảng ta phải nắm vững
bản chất cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin, kế thừa di sản quý
báu về tư tưởng và lý luận cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh”.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng là mốc lớn (năm 1991)
khi nêu cao tư tưởng Hồ Chí Minh. Đến thời điểm diễn ra Đại hội VII của Đảng,
Hồ Chí Minh đã qua đời 22 năm và sự nghiệp đổi mới của đất nước đã diễn ra
được 5 năm. Thực tế sự nghiệp cách mạng Việt Nam nói chung và của những
năm đổi mới nói riêng đã chứng tỏ rằng, không những chủ nghĩa Mác-Lênin, mà
còn là tư tưởng Hồ Chí Minh nữa, đã trở thành yếu tố chỉ đạo làm nên thắng lợi
cho cách mạng Việt Nam. Chính vì thế, một trong những điểm mới của Đại hội
VII là Đảng nêu cao tư tưởng Hồ Chí Minh. Đại hội VII của Đảng khẳng định:
“Đảng lấy chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư
tưởng, kim chỉ nam cho hành động”. Đại hội VII nêu rõ: “Tư tưởng Hồ Chí
Minh là kết quả sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin trong điều kiện cụ
thể của nước ta, và trong thực tế tư tưởng Hồ Chí Minh đã trở thành một tài sản
tinh thần quý báu của Đảng và của cả dân tộc”. Việc khẳng định lấy chủ nghĩa
Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho
hành động cũng đã được ghi nhận trong hai văn kiện rất quan trọng của Đảng và
Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đó là Cương lĩnh xây dựng đất
nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được Đại hội VII năm 1991
thông qua (bổ sung, phát triển năm 2011) và trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã
hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 và năm 2013.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng Đảng nhận thức (4-2001),
về tư tưởng Hồ Chí Minh một cách đầy đủ hơn so với Đại hội VII: “Tư tưởng
Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện sâu sắc về những vấn đề cơ
bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo
chủ nghĩa Mác-Lênin và điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các
giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại”.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng (4-2006), khi đề cập tư
tưởng Hồ Chí Minh, đã nêu rõ: “Sự nghiệp cách mạng của Đảng và của nhân
dân ta 76 năm qua đã khẳng định, tư tưởng vĩ đại của Người cùng với chủ nghĩa
12 0
Trang 3
Mác-Lênin mãi mãi là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng
và cách mạng Việt Nam, là tài sản tinh thần vô giá của Đảng và dân tộc. Tư
tưởng đó đã dẫn dắt chúng ta trễn mỗi chặng đường xây dựng và phát triển đất
nước, là ngọn cờ thắng lợi của cách mạng Việt Nam, là sức mạnh tập hợp và
đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp cách mạng của chúng ta hôm nay và mai
sau”. Các Đại hội đại biểu toàn quốc tiếp nối về sau của Đảng cũng luôn khẳng
định công lao vĩ đại của Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam và khẳng
định tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh là những nhẫn tố không thể
thiếu trong tư tưởng và hành động của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân Việt Nam
trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ
XII của Đảng (năm 2016) nhấn mạnh rằng, phải “kiên định chủ nghĩa MácLênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, vận dụng sáng tạo và phát triển phù hợp với thực
tiễn Việt Nam”.
Ở bình diện quốc tế, nhiều đảng chính trị, nhiều quốc gia, nhiều tổ chức,
cá nhân đánh giá rất cao phẩm chất và vai trò của Hồ Chí Minh đối với quá trình
phát triển của dân tộc Việt Nam cũng như đối với quá trình phát triển văn minh
tiến bộ của nhân loại. Một trong số tổ chức quốc tế đó là Tổ chức Giáo dục,
Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO), tại Khóa họp Đại Hội
đồng UNESCO lần thứ 24 tại Pari, từ ngày 20-10-1987 đến ngày 20-11-1987, đã
ra Nghị quyết số 24C/18.6.5 về kỷ niệm 100 năm Ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí
Minh trong đó có “Nhắc lại Quyết định số 18C/4.351 thông qua tại Khóa 18 Đại
Hội đồng UNESCO về việc tổ chức kỷ niệm ngày sinh của các danh nhân và
việc kỷ niệm các sự kiện lịch sử đã để lại dấu ấn trong quá trình phát triển của
nhân loại” và ghi nhận “việc tổ chức kỷ niệm ngày sinh các nhân vật trí thức lỗi
lạc và các danh nhân văn hóa trên phạm vi quốc tế góp phần thực hiện các mục
tiêu của UNESCO và đóng góp vào sự hiểu biết trên thế giới”, trên cơ sở đó
“Ghi nhận năm 1990 sẽ đánh dấu 100 năm Kỷ niệm Ngày sinh của Chủ tịch Hồ
Chí Minh, anh hùng giải phóng dân tộc và nhà văn hoá kiệt xuất của Việt Nam”.
2. Tinh hoa văn hóa phương Đông
Tinh hoa văn hóa Phương Đông
Tinh hoa văn hoá, tư tưởng phương Đông kết tinh trong 3 học thuyết lớn Nho
giáo, Phật giáo, Lão giáo. Đó là những học thuyết có ảnh hưởng sâu rộng ở
Phương Đông, và ở nước ta trước đây.
Đối với Nho giáo, Hồ Chí Minh phân tích: "Tuy Khổng Tử là phong kiến
và tuy trong học thuyết của Khổng Tử có nhiều điều không đúng song những
12 0
Trang 4
điều hay trong đó thì chúng ta nên học. "Chỉ có những người cách mạng chân
chính mới thu thái được những điều hiểu biết quý báu của các đời trước để lại”.
Lênin dạy chúng ta như vậy".
Hồ Chí Minh chú ý kế thừa và đổi mới tư tưởng dùng nhân trị, đức trị để
quản lý xã hội. Kế thừa và phát triển quan niệm của Nho giáo về việc xây dựng
một xã hội lý tưởng trong đó công bằng, bác ái, nhân, nghĩa, trí, dũng, tín, liêm
được coi trọng để có thể đi đến một thế giới đại đồng với hòa bình, không có
chiến tranh, các dân tộc có quan hệ hữu nghị và hợp tác. Đặc biệt, Hồ Chí Minh
chú ý kế thừa, đổi mới, phát triển tinh thần trọng đạo đức của Nho giáo trong
việc tu dưỡng, rèn luyên đạo đức của con người; trong công tác xây dựng Đảng
về đạo đức.
Đối với Phật giáo, Hồ Chí Minh chú trọng kế thừa, phát triển tư tưởng vị
tha, yêu thương con người, khuyến khích làm việc thiện, chống lại điều ác; đề
cao quyền bình đẳng của con người và chân lý; khuyên con người sống hòa
đồng, gắn bó với đất nước của Đạo Phật. Những quan điểm tích cực đó trong
triết lý của Đạo Phật được Hồ Chí Minh vận dụng sáng tạo để đoàn kết đồng bào
theo Đạo Phật, đoàn kết toàn dân vì nước Việt Nam Hòa bình, Thống nhất, Độc
lập, Dân chủ và Giàu mạnh. Trong thư gửi Hội Phật tử năm 1947, Người viết:
“Đức Phật là đại từ đại bi, cứu khổ cứu nạn, muốn cứu chúng sinh ra khỏi khổ
nạn, Người phải hy sinh tranh đấu, diệt lũ ác ma. Nay đồng bào ta đại đoàn kết,
hy sinh của cải xương máu, kháng chiến đến cùng, để đánh tan thực dân phản
động, để cứu quốc dân ra khỏi khổ nạn, để giữ quyền thống nhất và độc lập của
Tổ quốc. Thế là chúng ta làm theo lòng đại từ đại bi của Đức Phật Thích Ca,
kháng chiến để đưa giống nòi ra khỏi cái khổ ải nô lệ". Hồ Chí Minh chú ý kế
thừa, phát triển những tư tưởng nhân bản, đạo đức tích cực trong Phật giáo vào
việc xây dựng xã hội mới, con người mới Việt Nam hiện nay.
Đối với Lão giáo, Hồ Chí Minh chú ý kế thừa, phát triển tư tưởng của Lão
Tử, khuyên con người nên sống gắn bó với thiên nhiên, hoà đồng với thiên
nhiên, hơn nữa phải biết bảo vệ môi trường sống. Hồ Chí Minh kêu gọi nhân dân
ta trồng cây, tổ chức "Tết trồng cây" để bảo vệ môi trường sinh thái cho chính
cuộc sống của con người. Hồ Chí Minh chú ý kế thừa phát triển tư tưởng thoát
mọi ràng buộc của vòng danh lợi trong Lão giáo. Người khuyên cán bộ, đảng
viên ít lòng tham muốn về vật chất. Thực hiện cần kiệm liêm chính, chí công vô
tư. Hành động theo đạo lý với ý nghĩa là hành động đúng với quy luật tự nhiên,
xã hội.
12 0
Trang 5
Trong các bài nói, bài viết, Hồ Chí Minh còn chú ý kế thừa, phát triển nhiều
tưởng của các trường phái khác nhau trong các nhà tư tưởng phương Đông cổ
đại khác như Mặc Tử, Hàn Phí Tử, Quản Tử,v,v...Và, Hồ Chí Minh cũng chú ý
tìm hiểu những trào lưu tư tưởng tiến bộ thời cận hiện đại ở Ấn Độ, Trung Quốc
như chủ nghĩa Găngđi, chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn. Hồ Chí Minh đã
phát triển sáng tạo các quan điểm về dân tộc, dân quyền, dân sinh của Tôn Trung
Sơn trong cách mạng dân chủ tư sản thành tư tưởng đấu tranh cho Độc lập – Tự
do – Hạnh phúc của con người và dân tộc Việt Nam theo con đường cách mạng
vô sản. Là nhà mácxít sáng tạo, Hồ Chí Minh đã kế thừa và phát triển những
tinh hoa trong tư tưởng, văn hóa phương Đông để giải quyết những vấn đề thực
tiễn của cách mạng Việt Nam thời hiện đại.
3. Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội
a. Quan niệm của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội
Trong các tác phẩm của mình, Hồ Chí Minh không để lại một định nghĩa cố
định về chủ nghĩa xã hội. Với cách diễn đạt dung dị, dễ hiểu, dễ nhớ, khái niệm
“chủ nghĩa xã hội” được Người tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau bằng cách chỉ
ra đặc trưng ở một lĩnh vực nào đó (như kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học –
kỹ thuật, động lực, nguồn lực, v.v.) của chủ nghĩa xã hội, song tất cả đều hướng
đến mục tiêu cơ bản của nó mà theo Người: “Nói một cách tóm tắt, mộc mạc,
chủ nghĩa xã hội trước hết nhằm làm cho nhân dân lao động thoát nạn bần cùng,
làm cho mọi người có công ăn việc làm, được ấm no và sống một đời hạnh
phúc”, là làm sao cho dân giàu nước mạnh.
So sánh các chế độ xã hội đã tồn tại trong lịch sử để thấy sự khác nhau về
bản chất giữa chủ nghĩa xã hội với các chế độ khác, Hồ Chí Minh viết: “Trong
xã hội có giai cấp bóc lột thống trị, chỉ có lợi ích cá nhân của một số rất ít người
thuộc giai cấp thống trị là được thỏa mãn, còn lợi ích cá nhân của quần chúng
lao động thì bị giày xéo. Trái lại, trong chế độ xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ
nghĩa là chế độ do nhân dân lao động làm chủ, thì mỗi người là một bộ phận của
của tập thể, giữ một vị trí nhất định và đóng góp một phần công lao trong xã hội.
Cho nên lợi ích cá nhân là nằm trong lợi ích của tập thể, là một bộ phận của lợi
ích tập thể. Lợi ích chung của tập thể được bảo đảm thì lợi ích riêng của cá nhân
mới có điều kiện được thỏa mãn”. Người khẳng định mục của cách mạng Việt
Nam là tiến đến chủ nghĩa xã hội, rồi đến chủ nghĩa cộng sản vì: Cộng sản có
hai giai đoạn chủ nghĩa xã hội. . Giai đoạn thấp, tức là Giai đoạn cao, tức là chủ
nghĩa cộng sản. Hai giai đoạn ấy giống nhau ở chỗ: Sức sản xuất đã phát triển
cao; nền tảng kinh tế thì tư liệu sản xuất đều là của chung; không có giai cấp áp
12 0
Trang 6
bức bóc lột. Hai giai đoạn ấy khác nhau ở chỗ: Chủ nghĩa xã hội vẫn còn chút ít
vết tích xã hội cũ. Xã hội cộng sản thì hoàn toàn không còn vết tích xã hội cũ.
Như vậy, theo Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội là xã hội thuộc giai đoạn
đầu của chủ nghĩa cộng sản – một xã hội không còn áp bức, bóc lột, do nhân
dân lao động làm chủ, trong đó con người sống ấm no, tự do, hạnh phúc, quyền
lợi của cá nhân và tập thể vừa thống nhất, vừa gắn bó chặt chẽ với nhau.
b. Tiến lên chủ nghĩa xã hội là một tất yếu khách quan
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C.Mác khẳng định sự phát triển
của xã hội loài người là quá trình lịch sử - tự nhiên. Theo quá trình này, “Sự sụp
đổ của giai cấp tư sản và thắng lợi của giai cấp vô sản là tất yếu như nhau”. Vận
dụng học thuyết của C.Mác để nhận định về tiến trình lịch sử, Hồ Chí Minh cho
rằng: “Cách sản xuất và sức sản xuất phát triển và biến đổi mãi, do đó mà tư
tưởng của người, chế độ xã hội, v.v., cũng phát triển và biến đổi. Chúng ta đều
biết từ đời xưa đến đời nay, cách sản xuất từ chỗ dùng cành cây, búa đá đã phát
triển dần đến máy móc, sức điện, sức nguyên tử. Chế độ xã hội cũng phát triển
từ cộng sản nguyên thủy đến chế độ nô lệ, đến chế độ phong kiến, đến chế độ tư
bản chủ nghĩa và ngày nay gần một nửa loài người đang tiến lên chế độ xã hội
chủ nghĩa và chế độ cộng sản chủ nghĩa. Sự phát triển và tiến bộ đó không ai
ngăn cản được”. Tuy nhiên, ngay từ năm 1953 Hồ Chí Minh đã nhận thấy: Tùy
hoàn cảnh, mà các dân rộc phát triển theo Có nước thì đi con đường khác nhau.
thẳng đến chủ nghãi xã hội như Liên Xô. Có nước thì phải kinh qua chế độ dân
chủ mới, rồi tiến lên chủ nghĩa xã hội như các nước Đông Âu, Trung Quốc, Việt
Nam ta. Người giải thích: là chế độ dưới sự lãnh đạo của Chế độ dân chủ mới
Đảng và giai cấp công nhân, nhân dân đánh đổ đế quốc và phong kiến; trên nền
tảng công nông liên minh, nhân dân lao động làm chủ, nhân dân dân chủ chuyên
chính theo tư tưởng của chủ nghĩa MácLênin.
Tư tưởng trên đặt vào bối cảnh xã hội đường thời, Hồ Chí Minh muốn
khẳng định, lịch sử xã hội loài người phát triển qua các chế độ cộng xã nguyên
thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa rồi tiến lên xã hội chủ
nghĩa, cộng sản chủ nghĩa; nhưng lộ trình này không bắt buộc đối với tất cả các
nước mà nó diễn ra theo hai phương thức: Có thể trải qua giai đoạn phát triển tư
bản chủ nghĩa như Liên Xô và cũng có thể bỏ qua giai đoạn này như các nước
Đông Âu, Trung Quốc, Việt Nam.
Như vậy, theo Hồ Chí Minh, tiến lên chủ nghĩa xã hội là một quá trình tất
yếu tuân theo những quy luật khách quan, trước hết là những quy luật trong sản
xuất vất chất; song, tùy theo bối cảnh cụ thể mà thời gian, phương thức tiến lên
12 0
Trang 7
chủ nghĩa xã hội ở mỗi quốc gia sẽ diễn ra một cách khác nhau; trong đó, những
nước đã qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa sẽ “đi thẳng” lên chủ nghĩa xã
hội. Những nước chưa qua giai đoạn phát triển này có thể đi qua chủ nghĩa xã
hội sua khi đã “đánh đổ đế quốc và phong kiến” dưới sự lãnh đạo của Đảng vô
sản và được tư tưởng Mác-Lênin dẫn đường.
Với nhận định trên, Hồ Chí Minh đã cho thấy tính chất chung của các quy
luật phát triển xã hội và tính đặc thù trong sự thể hiện các quy luật đó ở những
quốc gia cụ thể, trong điều kiện cụ thể.
Đối với Việt Nam, hàng nghìn năm dưới ách thống trị tàn bạo của chế độ
phong kiến, thực dân, nhiều khuynh hướng cứu dân, cứu nước đã được thử
nghiệm nhưng đều không đem lại kết quả cuối cùng mà dân tộc khát khao đạt
được. Chỉ có chủ nghĩa xã hội mới là nguồn gốc của tự do, bình đẳng, bác ái,
xóa bỏ những bức tường dài ngăn cản con người yêu đoàn kết, yêu thương nhau.
Con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của nhân loại nói chung, của Việt Nam nói
riêng là tất yếu của lịch sử, vừa đáp ứng được khát vọng của những lực lượng
tiến bộ xã hội trong quá trình đấu tranh giải phóng mình.
3. Một số đặc trưng cơ bản của xã hội xã hội chủ nghĩa. Liên hệ phát huy
dân chủ.
a. Quan niệm của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội (mở bài)
Trong các tác phẩm của mình, Hồ Chí Minh không để lại một định nghĩa cố
định về chủ nghĩa xã hội. Với cách diễn đạt dung dị, dễ hiểu, dễ nhớ, khái niệm
“chủ nghĩa xã hội” được Người tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau bằng cách chỉ
ra đặc trưng ở một lĩnh vực nào đó (như kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học –
kỹ thuật, động lực, nguồn lực, v.v.) của chủ nghĩa xã hội, song tất cả đều hướng
đến mục tiêu cơ bản của nó mà theo Người: “Nói một cách tóm tắt, mộc mạc,
chủ nghĩa xã hội trước hết nhằm làm cho nhân dân lao động thoát nạn bần cùng,
làm cho mọi người có công ăn việc làm, được ấm no và sống một đời hạnh
phúc”, là làm sao cho dân giàu nước mạnh.
So sánh các chế độ xã hội đã tồn tại trong lịch sử để thấy sự khác nhau về
bản chất giữa chủ nghĩa xã hội với các chế độ khác, Hồ Chí Minh viết: “Trong
xã hội có giai cấp bóc lột thống trị, chỉ có lợi ích cá nhân của một số rất ít người
thuộc giai cấp thống trị là được thỏa mãn, còn lợi ích cá nhân của quần chúng
lao động thì bị giày xéo. Trái lại, trong chế độ xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ
nghĩa là chế độ do nhân dân lao động làm chủ, thì mỗi người là một bộ phận của
của tập thể, giữ một vị trí nhất định và đóng góp một phần công lao trong xã hội.
Cho nên lợi ích cá nhân là nằm trong lợi ích của tập thể, là một bộ phận của lợi
12 0
Trang 8
ích tập thể. Lợi ích chung của tập thể được bảo đảm thì lợi ích riêng của cá nhân
mới có điều kiện được thỏa mãn”. Người khẳng định mục của cách mạng Việt
Nam là tiến đến chủ nghĩa xã hội, rồi đến chủ nghĩa cộng sản vì: Cộng sản có
hai giai đoạn chủ nghĩa xã hội. . Giai đoạn thấp, tức là Giai đoạn cao, tức là chủ
nghĩa cộng sản. Hai giai đoạn ấy giống nhau ở chỗ: Sức sản xuất đã phát triển
cao; nền tảng kinh tế thì tư liệu sản xuất đều là của chung; không có giai cấp áp
bức bóc lột. Hai giai đoạn ấy khác nhau ở chỗ: Chủ nghĩa xã hội vẫn còn chút ít
vết tích xã hội cũ. Xã hội cộng sản thì hoàn toàn không còn vết tích xã hội cũ.
Như vậy, theo Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội là xã hội thuộc giai đoạn
đầu của chủ nghĩa cộng sản – một xã hội không còn áp bức, bóc lột, do nhân
dân lao động làm chủ, trong đó con người sống ấm no, tự do, hạnh phúc, quyền
lợi của cá nhân và tập thể vừa thống nhất, vừa gắn bó chặt chẽ với nhau.
Là xã hội có bản chất khắc hẳn các xã hội khác đã tồn tại trong lịch sử, xã
hội xã hội chủ nghĩa có nhiều đặc trưng; song nếu tiếp cận từ những lĩnh vực lớn
của xã hội, xã hội xã hội chủ nghĩa có một số đặc trưng cơ bản sau:
Thứ nhất, về chính trị: Xã hội xã hôi chủ nghĩa là xã hội có chế độ dân
chủ. Chế độ dân chủ trong xã hội xã hội chủ nghĩa được thực hiện trước hết là xã
hội do nhân dân làm chủ, nhân dân là chủ dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản
trên nền tảng liên minh công – nông. Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, địa vị cao
nhất là nhân dân. Nhà nước là của dân, do dân và vì dân. Mọi quyền lợi, quyền
lực, quần hạn thuộc về nhân dân và mọi hoạt động xây dựng, bảo vệ đất nước,
bảo vệ chế độ xã hội cũng thuộc về nhân dân.
Những tư tưởng cơ bản về đặc trưng chính trị trong xã hội chủ nghĩa nên
trên không chỉ cho thấy tính nhân văn cao cả của Hồ Chí Minh mà còn cho thấy
Hồ Chí Minh nhận thức rất sâu sắc sức mạnh, địa vị và vai trò của nhân dân; về
sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hôi khi Đãng lãnh đạo dựa và nhân dân, huy động
được nhân lực, tài lực, trí lực của nhân dân để đem lại lợi ích cho nhân dân.
Thứ hai, về kinh tế: Xã hội xã hội chủ nghĩa là xã hội có nền kinh tế phát
triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và chế độ công hữu về tư liệu sản
xuất chủ yếu .
Theo Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội là chế độ xã hội phát triển cao hơn
chủ nghĩa tư bản nên chủ nghĩa xã hội phải có nền kinh tế phát triển cao hơn nền
kinh tế của chủ nghĩa tư bản, đấy là nền kinh tế dựa trên lực lượng sản xuất hiện
đại và chế độ sở hữu tư liệu sản xuất tiến bộ.
Lực lượng sản xuất hiện đại trong chủ nghĩa xã hội biểu hiện: Công cụ lao
động, phương tiện lao động trong quá trình sản xuất “đã phát triển dần đến máy
12 0
Trang 9
móc, sức điện, sức nguyên tử”. Quan hệ sản xuất trong chủ nghĩa xã hội được
Hồ Chí Minh diễn đạt là: Lấy nhà máy, xe lửa, ngân hàng, v.v. làm của chung; là
tư liệu sản xuất thuộc về nhân dân. Đây là tư tưởng Hồ Chí Minh về chế độ công
hữu tư liệu sản xuất chủ yếu trong xã hội xã hội chủ nghĩa.
Thứ ba, về văn hóa, đạo đức và các quan hệ xã hội: Xã hội xã hội chủ
nghĩa xã hội có trình độ phát triển cao về văn hoá và đạo đức, bảo đảm sự công
bằng, hợp lý trong các quan hệ xã hội.
Văn hóa và đạo đức thể hiện ở tất cả các lĩnh vực của đời sống song trước
hết là ở các quan hệ xã hội. Sự phát triển cao về văn hóa và đạo đức của xã hội
xã hội chủ nghĩa thể hiện: xã hội không còn hiện tượng người bóc lột người; con
người được tôn trọng, được đảm bảo đối xử công bằng, bình đẳng và các dân tộc
đoàn kết, gắn bó với nhau.
Hồ Chí Minh cho rằng: Chỉ có chủ nghĩa xã hội mới “chú ý xem xét những
lợi ích cá nhân đúng đắn và bảo đảm cho nó được thỏa mãn”; “… chỉ ở trong
chế độ xã hội chủ nghĩa thì mỗi người mới có điều kiện để cải thiện đời sống
riêng của mình, phát huy tính cách riêng và sở trường riêng của mình”.
Chủ nghĩa xã hội là cơ sở, là tiền đề để tiến tới chế độ xã hội hòa bình,
đoàn kết, ấm no, tự do, hạnh phúc, bình đẳng, bác ái, việc làm cho mọi người và
vì mọi người; không còn phân biệt chủng tộc, không còn vách tường dài ngăn
cản những người lao động hiểu nhau và thương yêu nhau.
Chủ nghĩa xã hội bảo đảm tính công bằng và hợp lý trong các quan hệ xã
hội. Đấy là xã hội đem lại quyền bình đẳng trước pháp luật cho mọi công dân;
mọi cộng đồng người đoàn kết chặt chẽ trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và
nghĩa vụ; ai cũng phải lao động và ai cũng có quyền lao động, ai cũng được
hưởng thành quả lao động của mình trên nguyên tắc làm nhiều thì hưởng nhiều,
làm ít thì hưởng ít, không làm thì không hưởng, tất nhiên là trừ những người
chưa có khả năng lao động hoặc không còn khả năng lao động.
Thứ tư, về chủ thể xây dựng chủ nghĩa xã hội: Chủ nghĩa xã hội là công
trình tập thể của nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản.
Từ xã hội chiếm hữu nô lệ đến xã hội tư bản chủ nghĩa, cuộc đấu tranh của
người lao động luôn diễn ra ngày càng quyết liệt nhằm thủ tiêu chế độ người bóc
lột người. Trong chế độ xã hội chủ nghĩa – chế độ của nhân dân, do nhân dân
làm chủ, lợi ích của cá nhân gắn liền với lợi ích của chế độ xã hội nên chính
nhân dân là chủ thể, là lực lượng quyết định tốc độ xây dựng và sự vững mạnh
12 0
Trang 10
của chủ nghĩa xã hội. Trong sự nghiệp xây dựng này, Hồ Chí Minh khẳng định
“Cần có sự lãnh đạo của một đảng cách mạng chân chính của giai cấp công
nhân, toàn tâm toàn ý phục vụ nhân dân. Chỉ có sự lãnh đạo của một đảng biết
vận dụng một cách sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể của nước
mình thì mới có thể đưa cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ
nghĩa đến thành công.
4. Tính chất, đặc điểm và nhiệm vụ của thời kỳ quá độ. Liên hệ nhiệm vụ về
kinh tế, chính trị, văn hóa, về công tác chống dịch.
Tính chất thời kỳ quá độ: Đây là thời kỳ cải biến sâu sắc nhất nhưng
phức tạp, lâu dài, khó khăn, gian khổ.
Theo Hồ Chí Minh, thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là
thời kỳ cải biến xã hội cũ thành xã hội mới – một xã hội hoàn toàn chưa từng có
trong lịch sử dân tộc ta. Thời kỳ dân tộc ta phải thay đổi triệt để những nếp sống,
thói quan, ý nghĩ và thành kiến có gốc rễ sau xa hàng ngàn năm; phải xóa bỏ giai
cấp bóc lột; phải biến một nước dốt nát, cực khổ thành một nước văn hóa cao và
đời sống tươi vui hanh phúc trong điều kiện nước ta là một nước nông nghiệp
lạc hậu, mới thoát khỏi ách thực dân, phong kiến nên nó là công cuộc biến đổi
sâu sắc nhất, khó khăn nhất, thâm chí còn khó khăn, phức tạp hơn việc đánh
giặc”, vì vậy, tiến lên chủ nghĩa xã hội không thể một sớm một chiều, không thể
làm mau được mà phải làm dần dần .
Đặc điểm của thời kỳ quá độ: Đặc điểm lớn nhất của thời kỳ quá độ ở
Việt Nam là từ một nước nông nghiệp lạc hậu tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội,
không trải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa.
Bước vào thời kỳ quá độ, Việt Nam cũng có những đặc điểm giống như
đặc điểm của các nước khác khi bước vào thời kỳ này như sự tồn tại đan xen
giữa các yếu tố của xã hội cũ bên cạnh những yếu tố của xã hội mới trên tất cả
các lĩnh vực của đời sống; là giai đoạn đầu, khi các yếu tố của xã hội cũ còn
cụm lại thành một thế lực thì có khi nó còn chiến thắng những yếu tố của xã hội
mới vừa xuất hiện, v.v.. song, từ thực tế của xã hội Việt Nam, Hồ Chí Minh nhận
thấy, “đặc điểm to nhất của ta trong thời kỳ quá độ là từ một nước nông nghiệp
lạc hậu lên chủ nghĩa xã hội không phải kinh qua giai đoạn phát triển tiến thẳng
tư bản chủ nghĩa”. Cùng với những đặc điểm khác và mục tiêu của chủ nghĩa xã
hội, đặc điểm này quy định nhiệm vụ của dân tộc ta trong thời kỳ quá độ.
Nhiệm vụ của thời kỳ quá độ: Đấu tranh cải tạo, xóa bỏ tàn tích của chế độ
xã hội cũ, xây dựng các yếu tố mới phù hợp với quy luật tiến lên chủ nghĩa xã
hội trên tất cả các lĩnh vực của đời sống; trong đó:
12 0
Trang 11
Về chính trị, phải xây dựng được chế độ dân chủ vì đây là bản chất của chủ
nghĩa xã hội. Muốn xây dựng được chế độ này, theo Hồ Chí Minh, phải chống
tất cả các biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân, trước hết ở trong Đảng, trong bộ máy
chính quyền từ cấp cơ sở đến Trung ương đồng thời phải bồi dưỡng, giáo dục để
nhân dân có tri thức, có năng lực làm chủ chế độ xã hội.
Về kinh tế, trong bối cảnh nền kinh tế của nước ta còn nghèo nàn, kỹ thuật
lạc hậu, Hồ Chí Minh xác định nhiệm vụ quan trọng nhất của thời kỳ quá độ là
phải cải tạo nền kinh tế cũ, xây dựng nền kinh tế mới có công và nông nghiệp
hiện đại. Đây là quá trình xây dựng nền tảng vật chất và kỹ thuật của chủ nghĩa
xã hội. Giữa cải tạo và xây dựng thì xây dựng là nhiệm vụ chủ chốt và lâu dài và
phải luôn gắn với việc thực hiện đầy đủ quyền làm chủ của nhân dân.
Về văn hóa, phải triệt để tẩy trừ mọi di tích thuộc địa và ảnh hưởng nô dịch
của văn hóa đế quốc; đồng thời, phát triển những truyền thống tốt đẹp của văn
hóa dân tộc và hấp thụ những cái mới của văn hóa tiến bộ trên thế giới để xây
dựng một nền văn hóa Việt Nam có tính chất dân tộc, khoa học và đại chúng.
Về các quan hệ xã hội, phải thay đổi triệt để những quan hệ cũ đã trở thành
thói quen trong lối sống, nếp sống của con người; xây dựng được một xã hội dân
chủ, công bằng, văn minh, tôn trọng con người, chú ý xem xét những lợi ích cá
nhân đúng đắn và bảo đảm cho nó được thỏa mãn để mỗi người có điều kiện cải
thiện đời sống riêng của mình, phát huy tính cách riêng và sở trường riêng của
mình trong sự hài hòa với đời sống chung, với lợi ích chung của tập thể.
5. Những vấn đề nguyên tắc trong hoạt động của Đảng
- Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam
cho hành động. Trong tác phẩm (năm 1927), Hồ Chí Đường cách mệnh Minh
khẳng định: “Đảng muốn vững thì phải có chủ nghĩa làm cốt, trong đảng ai cũng
phải hiểu, ai cũng phải theo chủ nghĩa ấy. Đảng mà không có chủ nghĩa cũng
như người không có trí khôn, tàu không có bàn chỉ nam. Bây giờ học thuyết
nhiều, chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách
mệnh nhất là chủ nghĩa Lênin”.
Hồ Chí Minh luôn luôn nhấn mạnh phải trung thành với chủ nghĩa MácLênin nhưng đồng thời phải luôn luôn sáng tạo, vận dụng cho phù hợp với điều
kiện hoàn cảnh, từng lúc, từng nơi, không được phép giáo điều.
- Tập trung dân chủ. Hồ Chí Minh đưa ra luận đề liên quan mật thiết với
nhau: Tập trung trên nền tảng dân chủ, dân chủ phải đi đến tập trung. Như vậy,
hàm lượng dân chủ càng cao, càng đậm đặc bao nhiêu trong hoạt động của Đảng
12 0
Trang 12
thì tập trung trong Đảng càng đúng đắn bấy nhiêu. Hồ Chí Minh nhấn mạnh
rằng, phải làm cho tất cả mọi đảng viên bày tỏ hết ý kiến của mình ở trong
Đảng, tức là khơi dậy tinh thần trách nhiệm và tính tích cực chủ động của tất cả
đảng viên. Khi đã thảo luận, bày tỏ ý kiến rồi thì đi đến tập trung, tức là đề cập ý
chí thống nhất, hành động thống nhất, như thế mới có sức mạnh. Và, nói như Hồ
Chí Minh, lúc ấy quyền tự do của đảng viên trở thành quyền phục tùng chân lý,
mà chân lý là những điều có lợi cho dân, cho nước. Điều kiện tiên quyết khi
thực hiện nguyên tắc này là tổ chức Đảng phải trong sạch, vững mạnh.
Đối với tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách, có lúc Hồ Chí Minh coi tập thể
lãnh đạo là dân chủ, cá nhân phụ trách là tập trung. Để nhấn mạnh tính chất này,
Hồ Chí Minh lưu ý hai điều cần tránh trong hoạt động của Đảng: (1) Độc đoán,
chuyên quyền, coi thường tập thể; (2) Dựa dẫm tập thể, không dám quyết đoán.
Hai vế tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách phải luôn luôn đi đôi với nhau.
- Tự phê bình và phê bình. Hồ Chí Minh coi tự phê bình và phê bình là việc
làm thường xuyên, “như mỗi ngày phải rửa mặt”. Người viết trong : Di chúc
“Trong Đảng thực hành dân chủ rộng rãi, thường xuyên và nghiêm chỉnh tự phê
bình và phê bình là cách tốt nhất để củng cố sự đoàn kết và thống nhất trong
Đảng”. Người cho rằng, tự phê bình và phê bình là “thang thuốc” tốt nhất để
làm cho phần tốt trong mỗi tổ chức và mỗi con người nẩy nở như hoa mùa xuân
và phần xấu bị mất dần đi; tự phê bình và phê bình phải trung thực, kiên quyết,
đúng người, đúng việc, phải có văn hóa…Trong Đảng, “phải có tình đồng chí
thương yêu lẫn nhau”.
- Kỷ luật nghiêm minh, tự giác. Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Đảng tổ chức
rất nghiêm, khác với các đảng phải khác và các hội quần chúng. Trong Đảng chỉ
kết nạp những phần tử hăng hái nhất, cách mạng nhất. Đảng có những điều kiện
kỷ luật bắt buộc mỗi đảng viên phải theo. Không có kỷ luật sắt không có Đảng.
Đã vào Đảng thì phải theo tư tưởng của Đảng. Đảng đã chỉ thị nghị quyết là phải
làm. Không làm thì đuổi ra khỏi Đảng”. Sức mạnh của một đảng cộng sản bắt
nguồn từ kỷ luật, muôn người như một, cùng một ý chí và hành động. Hồ Chí
Minh cho rằng, Đảng ta tuy đông người, nhưng khi tiến đánh chỉ như một người.
Điều đó là nhờ trong Đảng có kỷ luật. Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng,“Đảng phải
giữ kỷ luật rất nghiêm từ trên xuống dưới. Kỷ luật này là tư tưởng phải nhất trí,
hành động phải nhất trí”. Kỷ luật của Đảng là kỷ luật tự giác, “do lòng tự giác
của đảng viên về nhiệm vụ của họ đối với Đảng”; khi đã tự giác thì kỷ luật của
Đảng mới nghiêm và mới bền lâu, thực sự tạo sức mạnh cho Đảng.
12 0
Trang 13
- Đảng phải thường xuyên tự chỉnh đốn. Quyền lực của Đảng là do giai cấp
công nhân, nhân dân lao động và toàn dân tộc giao phó. Đảng phải không ngừng
tự chỉnh đốn bản thân mình. Hồ Chí Minh cho rằng, Đảng không có mục đích tự
thân, Đảng không phải là tổ chức để làm quan phát tài mà Đảng hoạt động vì Tổ
quốc giàu mạnh, đồng bào sung sướng. Thường xuyên tự chỉnh đốn, do đó, trở
thành một nhiệm vụ cực kỳ quan trọng trong xây dựng Đảng. Điều này càng đặc
biệt quan trọng hơn khi Đảng đứng trước những thử thách lớn trong quá trình
hoạt động, chẳng hạn, Hồ Chí Minh nêu ý kiến rằng, ngay sau khi cuộc chống
Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam hoàn toàn thắng lợi, “việc cần phải làm
trước tiên , làm cho mỗi đảng viên, mỗi đoàn viên, mỗi chi là chỉnh đốn lại Đảng
bộ đều ra sức làm tròn nhiệm vụ đảng giao phó cho mình, toàn tâm toàn ý phục
vụ nhân dân. Làm được như vậy, thì dù công việc to lớn mấy, khó khăn mấy
chúng ta cũng nhất định thắng lợi”. Khi viết về tư cách của đảng chân chính
cách mạng trong tác phẩm , Hồ Chí Minh nêu lên 12 điều, Sửa đổi lối làm việc
trong đó có Điều 9: “Đảng phải chọn lựa những người rất trung thành và rất
hăng hái” và Điều số 10: “Đảng phải luôn luôn tẩy bỏ những phần tử hủ hóa ra
ngoài” Nếu thực hiện được như thế, Đảng sẽ luôn luôn lớn mạnh cả về số lượng
và chất lượng.
- Đoàn kết, thống nhất trong Đảng. Đoàn kết trong Đảng là điều kiện để
xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc; đoàn kết, thống nhất trong Đảng trước
hết là trong cấp uỷ, trong những cán bộ lãnh đạo chủ chốt; đoàn kết trên cơ sở
chủ nghĩa Mác - Lênin, trên cơ sở cương lĩnh, đường lối, quan điểm, nghị quyết
của Đảng. Trong năm 1965, Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Nhờ đoàn kết Di chúc
chặt chẽ, một lòng một dạ phục vụ giai cấp, phục vụ nhân dân, phục vụ Tổ quốc,
cho nên từ ngày thành lập đến nay, Đảng ta đã đoàn kết, tổ chức lãnh đạo nhân
dân ta hăng hái đấu tranh tiến từ thắng lợi này đến thắng lợi khác. Đoàn kết là
một truyền thống cực kỳ quý báu của Đảng và của dân tộc ta. Các đồng chí từ
Trung ương đến các chi bộ cần phải giữ gìn sự đoàn kết nhất trí của Đảng như
giữ gìn con ngươi của mắt mình”.
- Đảng phải liên hệ mật thiết với nhân dân. Đảng Cộng sản Việt Nam là
một bộ phận của toàn thể dân tộc Việt Nam. Vấn đề mối quan hệ giữa Đảng
Cộng sản – Giai cấp công nhân – Nhân dân Việt Nam là mối quan hệ máu thịt.
Mỗi một thành tố đều có chức năng, nhiệm vụ riêng nhưng tất cả những thành tố
đó cũng như sự hoạt động, sự tương tác của chúng đều có tính hướng đích: Độc
lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, là xây dựng một nước Việt Nam dân
giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh theo ham muốn tột bậc của Hồ
Chí Minh là ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành, cũng như theo
12 0
Trang 14
mong muốn cuối cùng của Hồ Chí Minh đã ghi trong : Xây dựng một Di chúc
nước Việt Nam hòa bình, độc lập, thống nhất, dân chủ và giàu mạnh, góp phần
xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới.
Đảng Cộng sản Việt Nam "không phải trên trời sa xuống. Nó ở trong xã hội
mà ra"; "Đảng không phải là một tổ chức để làm quan phát tài. Nó phải làm tròn
nhiệm vụ giải phóng dân tộc, làm cho Tổ quốc giàu mạnh, đồng bào sung
sướng"; "ngoài lợi ích của dân tộc, của Tổ quốc, thì Đảng không có lợi ích gì
khác"; "Đảng ta là một đảng cách mạng, một đảng vì dân, vì nước". Ngay từ
năm 1945, khi nước nhà vừa mới giành được độc lập, Hồ Chí Minh nêu lên một
quan điểm: “Nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc, tự do, thì độc
lập cũng chẳng có nghĩa lý gì”. Người còn nói rõ thêm: “Chúng ta tranh được tự
do, độc lập rồi mà dân cứ chết đói, chết rét, thì tự do, độc lập cũng không làm gì.
Dân chỉ biết rõ giá trị của tự do, độc lập khi mà dân được ăn no, mặc đủ”. Trong
một bài nói chuyện ngày 10-5-1950, Hồ Chí Minh nói: “Đảng không phải làm
quan, sai khiến quần chúng, mà phải làm đầy tớ cho quần chúng và phải làm cho
ra trò, nếu không, quần chúng sẽ đá đít”. Từ đầu những năm 20 của thế kỷ XX,
Người viết: “Tiếng dân chính là truyền lại ý trời”. Ngay cả chức Chủ tịch nước
của mình, Hồ Chí Minh cũng nói là "vì đồng bào ủy thác thì tôi phải gắng sức
làm, cũng như một người lính vâng mệnh lệnh của quốc dân ra trước mặt trận.
Bao giờ đồng bào cho tôi lui, thì tôi rất vui lòng lui".
Hồ Chí Minh đã nhiều lần phê bình những cán bộ, đảng viên "vác mặt quan
cách mạng" xâm phạm quyền làm chủ của nhân dân. Hồ Chí Minh ý thức được
rằng, Đảng Cộng sản Việt Nam nhất thiết phải là hiện thân của văn hóa dân tộc
vì Đảng là đội tiên phong không những của giai cấp công nhân mà còn là đội
tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc. Đảng viên không được cứ ăn
cỗ đi trước, lội nước đi sau; không phải cứ dán lên trán hai chữ "cộng sản" là
dân tin, dân yêu, dân kính, dân phục, mà phải trong công tác hằng ngày cố gắng
học dân, làm cho dân tin, tức là coi trọng chữ TÍN - dân tin Đảng và Đảng tin
dân. Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng, cách xa dân chúng, không liên hệ chặt chẽ
với dân chúng, cũng như lơ lửng giữa trời, nhất định sẽ thất bại. Mất lòng tin là
mất tất cả. Hướng vào việc phục vụ dân - đó chính là yêu cầu của Hồ Chí Minh
đối với Đảng. Đồng thời, theo quan điểm của Hồ Chí Minh, Đảng “học hỏi quần
chúng nhưng không theo đuôi quần chúng”, phải chú ý nâng cao dân chúng.
- Đoàn kết quốc tế. Đảng phải chú trọng giữ vững và tăng cường mối quan
hệ quốc tế trong sáng. Điều này xuất phát từ tính chất quốc tế của giai cấp công
12 0
Trang 15
nhân mà C.Mác, Ph. Ăngghen, V.I.Lênin đã nhiều lần đề cập. Đối với nguyên
tắc này, Hồ Chí Minh coi cách mạng Việt Nam là một bộ phận khăng khít của
cách mạng thế giới và trong , Người mong Đảng “sẽ ra sức hoạt động, Di chúc
góp phần đắc lực vào việc khôi phục lại khối đoàn kết giữa các đảng anh em
trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa quốc tế vô sản, có lý có tình”.
6. Lực lượng đoàn kết quốc tế và hình thức tổ chức
a. Thực hiện đoàn kết quốc tế nhằm kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh
thời đại, tạo sức mạnh tổng hợp cho cách mạng (mở bài)
Theo Hồ Chí Minh, thực hiện đoàn kết quốc tế để tập hợp lực lượng bên
ngoài, tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ và giúp đỡ của bạn bè quốc tế, kết hợp sức
mạnh dân tộc với sức mạnh của các trào lưu cách mạng thời đại, tạo thành sức
mạnh tổng hợp cho cách mạng chiến thắng kẻ thù là một trong những nội dung
chủ yếu của tư tưởng Hồ Chí Minh và cũng là một trong những bài học kinh
nghiệm quan trọng nhất, mang tính thời sự sâu sắc nhất của cách mạng Việt
Nam.
Sức mạnh của dân tộc là sự tổng hợp của các yếu tố vật chất và tinh thần,
song trước hết là sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước và ý thức tự lực, tự cường
dân tộc; sức mạnh của tinh thần đoàn kết; của ý chí đấu tranh anh dũng, bất
khuất cho độc lập, tự do…Sức mạnh đó đã giúp cho dân tộc Việt Nam vượt qua
mọi thử thách, khó khăn trong dựng nước và giữ nước.
Sức mạnh của thời đại là sức mạnh của phong trào cách mạng thế giới, đó
là sức mạnh cảu chủ nghĩa Mác - Lênin được xác lập bởi thắng lợi của Cách
mạng Tháng Mười Nga năm 1917. Trong quá trình hoạt động cách mạng, nhờ
chú ý tổng kết thực tiễn dưới ánh sáng chủ nghĩa Mác-Lênin, Hồ Chí Minh đã
từng bước phát hiện ra sức mạnh vĩ đại tiềm ẩn trong các phong trào cách mạng
thế giới mà Việt Nam cần tranh thủ. Các phong trào đó nếu được liên kết, tập
hợp trong khối đoàn kết quốc tế sẽ tạo nên sức mạnh to lớn.
Hồ Chí Minh đã sớm xác định cách mạng Việt Nam là một bộ phận của
cách mạng thế giới ngay từ khi tìm thấy con đường cứu nước, Người cho rằng,
cách mạng Việt Nam chỉ có thể thành công khi thực hiện đoàn kết chặt chẽ với
phong trào cách mạng thế giới. Thực hiện đại đoàn kết dân tộc phái gắn liền với
đoàn kết quốc tế; đại đoàn kết toàn dân tộc là cơ sở cho việc thực hiện đoàn kết
quốc tế. Cùng với quá trình phát triển thắng lợi của cách mạng Việt Nam trong
quan hệ với tình hình quốc tế, tư tưởng đoàn kết với phong trào cách mạng thế
giới đã được Hồ Chí Minh phát triển ngày càng đầy đủ, rõ ràng và cụ thể hơn.
12 0
Trang 16
a. Các lực lượng cần đoàn kết
Lực lượng đoàn kết quốc tế trong tư tưởng Hồ Chí Minh bao gồm: Phong
trào cộng sản và công nhân quốc tế; phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc và
phong trào hoà bình, dân chủ thế giới, trước hết là phong trào chống chiến tranh
của nhân dân các nước đang xâm lược Việt Nam.
Đối với phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, Hồ Chí Minh cho rằng,
sự đoàn kết giữa giai cấp vô sản quốc tế là một bảo đảm vững chắc cho thắng lợi
của chủ nghĩa cộng sản. Chủ trương đoàn kết giai cấp vô sản các nước, đoàn kết
giữa các đảng cộng sản trong tư tưởng Hồ Chí Minh xuất phát từ tính tất yếu về
vai trò của giai cấp vô sản trong thời đại ngày nay. Hồ Chí Minh cho rằng, chủ
nghĩa tư bản là một lực lượng phản động quốc tế, là kẻ thù chung của nhân dân
lao động toàn thế giới. Trong hoàn cảnh đó, chỉ có sức mạnh của sự đoàn kết,
nhất trí, sự đồng tình và ủng hộ lẫn nhau của lao động toàn thế giới theo tinh
thần “bốn phương vô sản đều là anh em” mới có thể chống lại được những âm
mưu thâm độc của chủ nghĩa đế quốc thực dân.
Đối với phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, từ rất sớm, Hồ Chí Minh
đã thấy rõ âm mưu chia rẽ dân tộc của các nước đế quốc. Chính vì vậy, Người đã
lưu ý Quốc tế Cộng sản về những biện pháp nhằm “làm cho các dân tộc thuộc
địa, từ trước đến nay vẫn cách biệt nhau, hiểu biết nhau hơn và đoàn kết lại để
đặt cơ sở cho một liên minh phương Đông tương lai, khối liên minh này sẽ là
một trong những cái cánh của cách mạng vô sản”. Thêm vào đó, để tăng cường
đoàn kết giữa cách mạng thuộc địa và cách mạng vô sản chính quốc, Hồ Chí
Minh còn đề nghị Quốc tế Cộng sản, bằng mọi cách phải “làm cho đội quân tiên
phong của lao động thuộc địa tiếp xúc mật thiết với giai cấp vô sản phương Tây
để dọn đường cho một sự hợp tác thật sự sau này; chỉ có sự hợp tác này mới bảo
đảm cho giai cấp công nhân quốc tế giành thắng lợi cuối cùng”.
Đối với các lực lượng tiến bộ những người yêu chuộng hoà bình, dân chủ, ,
tự do và công lý, Hồ Chí Minh cũng tìm mọi cách để thực hiện đoàn kết. Trong
xu thế mới của thời đại, sự thức tỉnh dân tộc gắn liền với sự thức tỉnh giai cấp,
Hồ Chí Minh đã gắn cuộc đấu tranh vì độc lập ở Việt Nam với mục tiêu bảo vệ
hòa bình, tự do, công lý và bình đẳng để tập hợp và tranh thủ sự ủng hộ của các
lực lượng tiến bộ trên thế giới.
Gắn cuộc đấu tranh vì độc lập của dân tộc với mục tiêu hòa bình, tự do và
công lý, Hồ Chí Minh đã khơi gợi lương tri của loài người tiến bộ tạo nên những
tiếng nói ủng hộ mạnh mẽ của các tổ chức quần chúng, các nhân sĩ trí thức và
từng con người trên hành tinh. Thật hiếm có những cuộc đấu tranh giành được
12 0
Trang 17
sự đồng tình, ủng hộ rộng rãi và lớn lao như vậy. Đã nhiều lần, Hồ Chí Minh
khẳng định: Chính vì đã biết kết hợp phong trào cách mạng nước ta với phong
trào cách mạng của giai cấp công nhân và của các dân tộc bị áp bức, mà Đảng đã
vượt qua được mọi khó khăn, đưa giai cấp công nhân và nhân dân ta đến những
thắng lợi vẻ vang.
b. Hình thức tổ chức
Đoàn kết quốc tế trong tư tưởng Hồ Chí Minh không phải là vấn đề sách
lược, một thủ đoạn chính trị nhất thời mà là vấn đề có tính nguyên tắc, một đòi
hỏi khách quan của cách mạng Việt Nam. Từ năm 1924, Hồ Chí Minh đã đưa ra
quan điểm về thành lập “Mặt trận thống nhất của nhân dân chính quốc và thuộc
địa” chống chủ nghĩa đế quốc, đồng thời kiến nghị Quốc tế Cộng sản cần có giải
pháp cụ thể để quan điểm này trở thành sự thật.
Đối với các dân tộc trên bán đảo Đông Dương, Hồ Chí Minh dành sự quan
tâm đặc biệt. Cả ba dân tộc đều là láng giềng gần gũi của nhau, có nhiều điểm
tương đồng về lịch sử, văn hoá và cùng chung một kẻ thù là thực dân Pháp. Năm
1941, để khơi dậy sức mạnh và quyền tự quyết của mỗi dân tộc, theo đúng quan
điểm của Hồ Chí Minh về tập hợp lực lượng cách mạng, Đảng quyết định thành
lập Mặt trận Việt Nam Độc lập đồng minh (gọi tắt là Việt Minh); giúp Lào và
Campuchia lập mặt trận yêu nước. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân
Pháp và đế quốc Mỹ, Hồ Chí Minh đã chỉ đạo việc hình thành Mặt trận nhân dân
ba nước Đông Dương.
Hồ Chí Minh chăm lo củng cố mối quan hệ đoàn kết hữu nghị, hợp tác
nhiều mặt theo tinh thần “vừa là đồng chí, vừa là anh em” với Trung Quốc, nước
láng giềng có quan hệ lịch sử văn hoá lâu đời với Việt Nam; thực hiện đoàn kết
với các dân tộc châu Á và châu Phi đấu tranh giành độc lập. Với các dân tộc
châu Á, Người chỉ rõ, các dân tộc châu Á có độc lập thì nền hoà bình thế giới
mới thực hiện. Vận mệnh dân tộc châu Á có quan hệ mật thiết với vận mệnh dân
tộc Việt Nam. Do vậy, từ những năm 20 của thế kỷ XX, cùng với việc sáng lập
Hội Liên hiệp thuộc địa tại Pháp, Hồ Chí Minh đã tham gia sáng lập Hội Liên
hiệp các dân tộc bị áp bức tại Trung Quốc. Đây là hình thức sơ khai của mặt trận
thống nhất các dân tộc bị áp bức theo xu hướng vô sản, lần đầu tiên xuất hiện
trong lịch sử phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc. Với việc tham gia sáng
lập các tổ chức này, Hồ Chí Minh đã góp phần đặt cơ sở cho sự ra đời của Mặt
trận nhân dân Á - Phi đoàn kết với Việt Nam.
Những năm đấu tranh giành độc lập dân tộc, Hồ Chí Minh tìm mọi cách
xây dựng các quan hệ với mặt trận dân chủ và lực lượng đồng minh chống
12 0
Trang 18
phátxít, nhằm tạo thế cho cách mạng Việt Nam. Trong kháng chiến chống Pháp
và chống Mỹ, bằng hoạt động ngoại giao không mệt mỏi, Hồ Chí Minh đã nâng
cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế, tranh thủ được sự đồng tình, ủng hộ
của các nước xã hội chủ nghĩa, của bạn bè quốc tế và nhân loại tiến bộ, trong đó
có cả nhân dân Pháp trong kháng chiến chống Pháp và cả nhân dân Mỹ trong
kháng chiến chống Mỹ, hình thành Mặt trận nhân dân thế giới đoàn kết với Việt
Nam chống đế quốc xâm lược.
Như vậy, tư tưởng đoàn kết vì thắng lợi của cách mạng Việt Nam đã định
hướng cho việc hình thành bốn tầng mặt trận: Mặt trận đại đoàn kết dân tộc; Mặt
trận đoàn kết Việt - Miên - Lào; Mặt trận nhân dân Á - Phi đoàn kết với Việt
Nam; Mặt trận nhân dân thế giới đoàn kết với Việt Nam chống đế quốc xâm
lược. Đây thực sự là sự phát triển rực rỡ nhất và thắng lợi to lớn nhất của tư
tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết.
7. Nguyên tắc đoàn kết quốc tế
a. Đoàn kết trên cơ sở thống nhất mục tiêu và lợi ích; có lý, có tình
Cũng như xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, muốn thực hiện được
đoàn kết quốc tế trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc và các lực lượng
phản động quốc tế, phải tìm ra được những điểm tương đồng về mục tiêu và lợi
ích giữa các dân tộc, các lực lượng tiến bộ và phong trào cách mạng thế giới. Từ
rất sớm, Hồ Chí Minh đã phát hiện ra sự tương đồng này nhờ đặt cách mạng Việt
Nam trong bối cảnh chung của thời đại, kết hợp lợi ích của cách mạng Việt Nam
với trào lưu cách mạng thế giới và nhận thức về nghĩa vụ của Việt Nam đối với
sự nghiệp chung của loài nguời tiến bộ trên thế giới.
Đối với phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, Hồ Chí Minh giương
cao ngọn cờ độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, thực hiện đoàn kết
thống nhất trên nền tảng của chủ nghĩa Mác-Lênin và chủ nghĩa quốc tế vô sản,
có lý, có tình. Là một chiến sĩ cách mạng quốc tế kiên định, Hồ Chí Minh đã
suốt đời đấu tranh cho sự nghiệp củng cố khối đoàn kết, thống nhất trong cách
mạng thế giới, trước hết là phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, lực lượng
tiên phong của cách mạng thế giới trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế
quốc vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội.
Đối với các dân tộc trên thế giới, Hồ Chí Minh giương cao ngọn cờ độc
lập, tự do và quyền bình đẳng giữa các dân tộc. Hồ Chí Minh không chỉ suốt đời
đấu tranh cho độc lập, tự do của dân tộc mình mà còn đấu tranh cho độc lập, tự
do cho các dân tộc khác. Trong quan hệ giữa Việt Nam với các nước trên thế
12 0
Trang 19
giới, Hồ Chí Minh thực hiện nhất quán quan điểm có tính nguyên tắc: Dân tộc
Việt Nam tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và quyền tự quyết của
tất cả các quốc gia, dân tộc trên thế giới, đồng thời mong muốn các quốc gia,
dân tộc trên thế giới quan hệ hợp tác, hữu nghị với Việt Nam trên cơ sở những
nguyên tắc đó. Những quan điểm trên được Người thể chế hóa sau khi Việt Nam
giành được độc lập. Tháng 9 năm 1947, trả lời nhà báo Mỹ S. Êli Mâysi, Hồ Chí
Minh tuyên bố: Chính sách đối ngoại của nước Việt Nam là “làm bạn với tất cả
mọi nước dân chủ và không gây thù oán với một ai”.
Thời đại Hồ Chí Minh sống là thời đại của phong trào đấu tranh giải phóng
dân tộc diễn ra mạnh mẽ trên hầu khắp các châu lục của thế giới. Trong tiến
trình đó, Người không chỉ là nhà tổ chức, người cổ vũ mà còn là người ủng hộ
nhiệt thành cuộc đấu tranh của các dân tộc vì các quyền dân tộc cơ bản của họ.
Nêu cao tư tưởng độc lập và quyền bình đẳng giữa các dân tộc, Hồ Chí Minh trở
thành người khởi xướng, người cầm cờ và là hiện thân của những khát vọng của
nhân dân thế giới trong việc khẳng định cốt cách dân tộc, đồng thời thúc đẩy sự
đoàn kết, hữu nghị giữa các dân tộc trên thế giới vì thắng lợi của cách mạng mỗi
nước.
Đối với các dân tộc tiến bộ trên thế giới, Hồ Chí Minh giương cao ngọn cờ
hoà bình, chống chiến tranh xâm lược. Tư tưởng đó bắt nguồn từ truyền thống
hoà hiếu của dân tộc Việt Nam kết hợp với chủ nghĩa nhân đạo cộng sản và
những giá trị nhân văn nhân loại. Trong suốt cuộc đời mình, Hồ Chí Minh luôn
giương cao ngọn cờ hoà bình, đấu tranh cho hoà bình, một nền hoà bình thật sự
cho tất cả các dân tộc - “hoà bình trong độc lập tự do”. Nền hòa bình đó không
phải là một nền hoà bình trừu tượng, mà là “một nền hoà bình chân chính xây
trên công bình và lý tưởng dân chủ”, chống chiến tranh xâm lược vì các quyền
dân tộc cơ bản của các quốc gia. Trong suốt hai cuộc kháng chiến, quan điểm
hoà bình trong công lý, lòng thiết tha hoà bình trong sự tôn trọng độc lập và
thống nhất đất nước của Hồ Chí Minh và nhân dân Việt Nam đã làm rung động
trái tim nhân loại. Nó có tác dụng cảm hoá, lôi kéo các lực lượng tiến bộ thế giới
đứng về phía nhân dân Việt Nam đòi chấm dứt chiến tranh, vãn hồi hòa bình.
Trên thực tế, đã hình thành một mặt trận nhân dân thế giới, có cả nhân dân Pháp
và nhân dân Mỹ đoàn kết với Việt Nam chống đế quốc xâm lược, góp phần kết
thúc thắng lợi hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.
b. Đoàn kết trên cơ sở độc lập, tự chủ
Đoàn kết quốc tế là để tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ, giúp đỡ của các lực
lượng quốc tế nhằm tăng thêm nội lực, tạo sức mạnh thực hiện thắng lợi các
12 0
Trang 20
nhiệm vụ cách mạng đã đặt ra. Để đoàn kết tốt phải có nội lực tốt. Nội lực là
nhân tố quyết định, còn nguồn lực ngoại sinh chỉ có thể phát huy tác dụng thông
qua nguồn lực nội sinh. Chính vì vậy, trong đấu tranh cách mạng, Hồ Chí Minh
luôn nêu cao khẩu hiệu: “Tự lực cánh sinh, dựa vào sức mình là chính”, “Muốn
người ta giúp cho, thì trước mình phải tự giúp lấy mình đã”. Trong đấu tranh
giành chính quyền, Người chủ trương “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Người chỉ rõ: “Một dân tộc không tự
lực cánh sinh mà cứ ngồi chờ dân tộc khác giúp đỡ thì không xứng đáng được
độc lập”. Trong quan hệ quốc tế, Người nhấn mạnh: phải có thực lực, thực lực là
cái chiêng, ngoại giao là cái tiếng, chiêng có to tiếng mới lớn…
Hồ Chí Minh chỉ rõ, muốn tranh thủ được sự ủng hộ quốc tế, Đảng phải có
đường lối độc lập, tự chủ và đúng đắn. Trả lời một phóng viên nước ngoài,
Người nói: “Độc lập nghĩa là chúng tôi điều khiển lấy mọi công việc của chúng
tôi, không có sự can thiệp ở ngoài vào”. Trong quan hệ giữa các Đảng thuộc
phong trào cộng sản, công nhân quốc tế, Người xác định: “Các Đảng dù lớn dù
nhỏ đều độc lập và bình đẳng, đồng thời đoàn kết nhất trí giúp đỡ lẫn nhau”.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, với đường lối đúng đắn, sáng tạo của
Đảng đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, cách mạng giành thắng lợi. Trong
kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược, với đường lối độc lập, tự chủ, kết hợp
hài hòa giữa lợi ích dân tộc với lợi ích quốc tế, Đảng ta đã tranh thủ được sự ủng
hộ của phong trào nhân dân thế giới đoàn kết với Việt Nam, nhận được sự giúp
đỡ vô cùng to lớn của Liên Xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa đã
đánh thắng cuộc chiến tranh xâm llược của đế quốc Mỹ.
8. Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò văn hóa
a. Văn hóa là mục tiêu, động lực của sự nghiệp cách mạng
Văn hóa là mục tiêu. Mục tiêu của cách mạng Việt Nam là độc lập dân
tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.
Như vậy, cùng với chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa nằm trong mục tiêu chung
của toàn bộ tiến trình cách mạng.
Theo quan điểm Hồ Chí Minh, văn hóa là mục tiêu - nhìn một cách tổng
quát - là quyền sống, quyền sung sướng, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh
phúc; là khát vọng của nhân dân về các giá trị chân, thiện, mỹ. Đó là một xã hội
dân chủ - dân là chủ và dân làm chủ -, công bằng, văn minh, ai cũng cơm ăn áo
mặc, ai cũng được học hành; một xã hội mà đời sống vật chất và tinh thần của
nhân dân luôn luôn được quan tâm và không ngừng nâng cao, con người có điều
kiện phát triển toàn diện.
12 0
Die ersten 20 Seiten werden angezeigt. Laden Sie das Dokument herunter, um alles zu sehen.
Kommentare (0)
Noch keine Kommentare. Seien Sie der Erste!